Wat is een fotograaf?

 

Schrijven met licht, natuurkunde en handelen
Fotografie betekent letterlijk: schrijven (grafie) met licht (phos). Dus als je fotografeert, dan schrijf je met licht. Mooi hè. Ik vind het in ieder geval erg mooi klinken. De nuchtere kant ervan is dat schrijven met licht een natuurkundig procedé is van lichtgevoeligheid. Het is het moment waarop de fotograaf met een vinger – Kllllik! – de foto maakt. Dit procedé laat ik hier verder voor wat het is. Als je hierover meer wilt weten, zoek dan op internet naar ‘lichtgevoeligheid’. Je vindt daar prima informatie. Wat mij interesseert is wie er vastzit aan die vinger, de persoon die beslist over het klllik-moment, ofwel het handelingsprocedé.

Tussen kiek en kunstfoto
Voordat je een foto maakt, zijn er diverse keuzemomenten. Waarom doe je wat? Hoeveel keuzes je maakt, hangt af van je bedoeling. Gaat het bijvoorbeeld om een kiekje van Tarzan of Teigertje, ach, nou ja, dan is de foto snel gemaakt. Tenminste, als je niet achter je huisdier hoeft aan te rennen om hem op de foto te krijgen. Gaat het om een kunstfoto, dan komt er veel meer bij kijken. Lees bijvoorbeeld hoe Maartje Roos werkt. Tussen deze twee uitersten, kiek en kunstfoto, ligt een wereld aan mogelijkheden, verschillen in aanpak, ideeën, visies, missies en domeinen. Voordat ik hier verder op inga, eerst even een korte geschiedenis van de fotografie.

Een stukje geschiedenis
Met de komst van de fotografie konden rondreizende achttiende-eeuwse kunstschilders hun boeltje inpakken: de mensen wilden liever een foto dan een schilderij. Later kon de rondreizende fotograaf ook inpakken. Het fototoestel werd een betaalbaar apparaat dat vrijwel iedereen kon hanteren. Daar waren geen specialistische apparatuur en kennis meer voor nodig. De fotograaf werd iemand met een winkel in een drukbevolkt gebied. Een winkel waar iedereen het fotorolletje kon laten ontwikkelen en afdrukken. Dit tijdsbeeld, met de ermee samengaande ergernissen en zorgeloos enthousiasme, is prachtig vastgelegd door Kees van Kooten en Wim de Bie.

De grote ontwikkel- en afdruklaboratoriums verdreven de fotowinkel grotendeels uit het straatbeeld. Ik herinner me nog goed dat de fotograaf in ‘mijn’ fotowinkel ineens niet meer zélf mijn fotorolletje ontwikkelde en afdrukte, maar dit opstuurde naar een groot ‘lab’. Ik vond het vreselijk, want overleg en specifieke aanpassing bij bepaalde foto’s was niet meer mogelijk. Niet lang daarna sloot deze fotograaf zijn winkel, en met hem vele andere fotografen. De tijd dat fotografie het terrein was van de avant-garde, pure liefhebbers en beroepsfotografen kwam ten einde. Het aantal gebruiksvriendelijke producten voor het maken van foto’s groeide, dus groeide ook de groep fotografen. De digitale fotografiemogelijkheden zorgden voor een fikse opmars van het aantal fotografen.

Al die fotografen werken op hun eigen manier. Zelfs als je ‘alleen maar’ kiekjes maakt, doe je dat toch weer anders dan een ander. Hoe bepaal je dan wat een fotograaf is? Wat hierbij kan helpen is het onderscheid tussen de grijpbare en ongrijpbare kant van fotografie.

De grijpbare kant van fotografie: technische kennis
De technische kant van fotografie kun je leren, als je wilt, in cursussen en opleidingen of door zelf te experimenteren. Persoonlijk vind ik het de minst boeiende kant van fotografie. Na vele jaren oefenen lukt het me dan ook nog steeds niet om dingen te onthouden als reflexsystemen, belichtingsmeting, diafragma, scherptediepte, sluitertijden, brandpuntsafstanden, beeldhoek enzovoort. Maar dat geeft niet, want dankzij de digitale fotografie kun je eindeloos experimenteren zonder dat het iets kost. Nou ja, het kost wel tijd natuurlijk.

De vraag is: zie je technische kennis van een fotograaf in de foto terug? Vroéger, ja, met de analoge apparaten was techniek een zwaarwegend aspect bij het maken van goede foto’s. Maar we leven NU, in het digitale tijdperk, met alle gemakken van dien. Je kunt kosteloos experimenteren tot je de foto hebt die je wilt. Je kunt ook het apparaat volautomatisch voor je laten werken, zodat alle techniek geregeld is. Bovendien kun je achteraf vaak je foto bijwerken. Op wat kleine dingetjes na natuurlijk: ongewenst onscherp krijg je niet scherp en ‘uitgebeten wit’ (van dat felle keiharde wit) wordt nooit meer kleur (tenzij je zelf gaat inkleuren, maar dat is weer een ander verhaal). Tegenwoordig kun je dankzij de digitale techniek een foto nemen en/of maken. Het is dan ook uiterst lastig, en misschien wel onmogelijk, om beheersing van technische kennis in een foto terug te zien. Let wel, het gaat hier puur om de techniek hè, er is nog een andere kant aan de fotografie: de ongrijpbare kant.

De ongrijpbare kant van fotografie
Bij het maken van prachtige foto’s komt iets meer kijken dan alleen op het juiste moment met een vinger de ontsluiter hanteren. Nou ja, als je dat wilt. Het gaat natuurlijk vaak als volgt: je ziet iets, trekt je toestel tevoorschijn en klik! Klus geklaard. De meeste mensen zijn hier uitermate tevreden mee. Prima! Heerlijk van genieten! Ik noem dit de klikklaarmethode.

Het kan ook heel anders. Je ziet bijvoorbeeld een mooie bloem en tegelijkertijd zie je ook de achtergrond. Je kijkt naar de lucht, het licht, de schaduw, storende elementen als boomtakken, elektriciteitspalen, familieleden. Kortom, je waarneming beperkt zich niet tot het onderwerp ‘De Bloem’, maar strekt zich uit tot zijn omgeving en hoe je onderwerp in die omgeving het mooist naar voren komt. In die waarneming zitten ook overwegingen qua compositie: komt de bloem centraal in beeld, iets uit het midden, met zijn broers en zusjes erbij of niet. Waarop stel je scherp en wat mag of moet onscherp. Na nauwkeurig onderzoek van alle aspecten – een ervaren fotograaf kan dit in een oogopslag – komt de keuze om die bloem te fotograferen of niet. Als de omgevingsfactoren te storend zijn (familieleden kun je verzoeken ergens anders te gaan staan, met bomen en elektriciteitspalen gaat dat wat lastiger), het licht niet goed is en/of een goede compositie er niet in zit, dan ga je op zoek naar dezelfde bloem op een andere plek met misschien betere omgevingsfactoren. Vind je die niet, dan maak je geen foto, want je schiet niet zomaar lukraak plaatjes. Dit noem ik de nauwkeurigonderzoekmethode.

Het verschil tussen de klikklaarmethode en de nauwkeurigonderzoekmethode is terug te vinden in het resultaat. De techniek kan precies hetzelfde zijn, maar de keuzes maken het verschil. Zie je bijvoorbeeld op Instagram, Facebook, Twitter ook al die foto’s van bloemen langskomen? Mooie bloemen zitten daarbij hè. Vind ik wel. Alleen, dat is wat het is: de bloém is mooi. Een foto volgens de nauwkeurigonderzoekmethode tilt die bloem uit boven zijn simpele bestaan en verwerkt haar tot een prachtplaat waarvan onze monden openvallen. Je denkt mooie bloem, maar je weet: het is meer. Dat licht! Die lucht! Die schaduw! En zo mooi die achtergrond, een beetje vaag met de prachtigste kleuren die de bloem nog mooier doen lijken!

Plan
Om foto’s te maken waarvan je mond openvalt is ‘uit de heup schieten’ (klikklaarmethode) meestal niet de weg. Neen, er moet een Plan zijn. En dat plan omvat niet alleen het onderwerp dat op een bepaald moment op de foto gaat. Het gaat ook gepaard met zaken als vroeg opstaan, nachten opblijven, avonden lang wachten op een goed moment en/of dagenlang struinen door het struikgewas. Het plan omvat wetenschap over windrichting en de sterkte ervan, hoeveel zonuren er zijn, regen, sneeuw, hagel, kortom de stand van zaken voor wat betreft de weersomstandigheden. En in het plan staan natuurlijk dingen als: statief meenemen! Want soms moet het toestel doodstil staan voor die ene scherpe foto. Maar het plan kan ook zijn: een goede studio regelen met precies de juiste belichting en andere instrumenten voor die ene goede foto. Of juist om vandaag wél ‘uit de heup te schieten’ en met het resultaat daarvan aan de slag te gaan. Waarmee ik maar wil zeggen dat werken volgens de nauwkeurigonderzoekmethode betekent: een gedegen voorbereiding bij het tot stand brengen van de foto’s die de fotograaf van plan is te gaan maken.

Doel
Een plan is natuurlijk niets zonder doel. De meeste plaatjes die op de sociale media worden gepresenteerd hebben tot doel even iets te laten zien: hoe mooi die ene dahlia bloeit, hoe leuk Tarzan speelt in het park, de verrassing van een vlucht ganzen boven je hoofd, een vlinder op je hand. Talloze momenten worden vastgelegd en getoond met een fotootje. Prima! Daar is geen Plan voor nodig. Het doel is duidelijk en de bijgaande foto past daar vaak heel goed bij.

Als je de volle maan na middernacht in de mist wilt fotograferen, bijvoorbeeld omdat het deel uitmaakt van je project twaalf keer volle maan met mist, dan past daar een goed uitgewerkt Plan bij.

Ervaring
Een onmisbaar ingrediënt bij het maken van foto’s waarvan je mond openvalt is ervaring. Om te weten wat je wilt met je fotografie, om vaardig en kundig de nauwkeurigonderzoekmethode toe te passen, moet je kijken en fotograferen, weer kijken en fotograferen en nog es kijken en fotograferen. Eindeloos proberen, doorzetten, selecteren, opnieuw proberen. En vooral ook: weggooien! Het digitale tijdperk is niet alleen een zegen, het is ook een last door de enorme hoeveelheid foto’s die je zo gemakkelijk maakt en zo moeizaam weggooit.

Een fotograaf is …
Kan ik nu stellen dat de ongrijpbare kant van de fotografie (werken volgens de klikklaar- of nauwkeurigonderzoekmethode) bepaalt wat een fotograaf is? Ik aarzel. In feite is een fotograaf iemand die foto’s maakt. Het is eigenlijk zo simpel als Van Dale het omschrijft. Met welk apparaat je ook een foto maakt, als je fotografeert ben je fotograaf. Dat was vroeger zo, met de eerste fotografen, en dat is nog steeds zo. Het echte onderscheid komt pas daarna, door te kijken naar het doel, de intenties van de fotograaf en de kwaliteit van de foto’s.

Zo is er de fotograaf die kiekjes maakt van Tarzan, Teigertje, de vlinder op haar hand of een bloem uit de tuin. Als zij deze foto’s toont op de sociale media, gaat het erom even iets van haar eigen werkelijkheid te laten zien. Beoordelen op kwaliteit is hier misplaatst. Persoonlijk kan ik erg van dat soort foto’s genieten, al is het soms ook stomvervelend, geef ik ruiterlijk toe.

Je hebt ook fotografen die oefenen met de techniek/nauwkeurigonderzoekmethode en de resultaten daarvan op de sociale media plaatsten. Beoordelen op kwaliteit is hier gepast, want betere kwaliteit is het doel/de intentie van deze fotografen. Zij kunnen de reacties (opbouwende kritiek!) op de foto’s gebruiken om van te leren.

Tot slot zijn er de beroepsfotografen. Hun foto’s zie je niet zo vaak op sociale media. Zij zijn druk aan het werk, want hun fotografie moet zorgen voor brood op de plank. In de loop van de jaren zijn er steeds meer vakgebieden bijgekomen. Onder andere door de vraag van opdrachtgevers, maar ook de interesses van fotografen. Zo heb je de bedrijfsfotograaf, huwelijksfotograaf, industrieel fotograaf, interieurfotograaf, landschapsfotograaf, modefotograaf, straatfotograaf, paparazzo, persfotograaf, portretfotograaf, sportfotograaf, en zo kan ik nog wel even doorgaan. Kwaliteit is hier een vereiste! Zonder kwaliteit geen klanten. De beroepsfotograaf zal er dan ook alles aan doen om een zo hoog mogelijk kwaliteit te leveren. Haar kennis van techniek is optimaal en ze kan elk aspect van de nauwkeurigonderzoekmethode toepassen.

Dit artikel is eerder verschenen, maar heb ik drastisch herzien. Met dank aan alle commentaren en kritieken. Daar wordt een mens wijzer van 🙂 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s