Blogs

Aflevering 524 Gecathecteerde geheugensporen?

Susan Hol, Lichtvis, 2011-2017, Berlijn.

Ik laat, net als Judith Barry en Sandy Flitterman, Mary Kelly aan het woord (zie ook aflevering 523), maar daarna probeer ik te achterhalen wat ze nu eigenlijk precies zegt.

De vlekken, markeringen en afgedrukte woorden hebben op zichzelf een minimale tekenwaarde, maar een maximale affectieve waarde in verhouding tot mijn doorleefde ervaring. In psychoanalytische termen zijn het visuele representaties van gecathecteerde geheugensporen. Deze sporen vormen, in combinatie met de dagboeken, tijdschema’s en voedingsschema’s, wat ik een discours zou noemen dat mijn geleefde ervaring als moeder ‘representeert’, maar ze zijn bewust opgezet in een antagonistische relatie met de diagrammen, algoritmen en voetnoten, en vormen daarmee een ander discours dat mijn analyse als feministe van deze beleefde ervaring ‘representeert’.*

In de eerste zin zegt ze dus eigenlijk dat de vlekken, markeringen en afgedrukte woorden op zichzelf niet zoveel zeggen, maar alles betekenen voor haar eigen ervaringen. De tweede zin, met de ‘gecathecteerde geheugensporen’ … in het Engels is het ‘cathected memory traces’. Wat betekent in hemelsnaam ‘cathected’?!?

In het Nederlands is het niet te vinden. Alleen de APA Dictionary of Psychology weet te vertellen dat ‘cathected’ komt van ‘cathexis’ en heeft een omschrijving die waarschijnlijk het dichtst de bedoelingen van Kelly benaderd: n. in de psychoanalytische theorie, de investering van psychische energie in een object van welke aard dan ook, zoals een wens, fantasie, persoon, doel, idee, sociale groep of het zelf. Dergelijke objecten zouden gecathecteerd zijn wanneer een individu er emotionele betekenis (positief of negatief affect) aan hecht (bron: APA).

Dus eigenlijk schrijft Kelly in de tweede zin dat ze emotionele waarde hecht aan de objecten die ze heeft gemaakt. In de derde zin laat ze weten dat deze objecten haar ervaring als moeder laten zien, maar door haar feministische aanpak een tegenstelling (‘antagonistische relatie’) vormen met die eigen ervaring.

Ze laat, kortom, zien wat het moederschap inhoudt (vieze luiers, zorgen, liefde, gedoe, verrassing, verbintenis, scheiding enzovoort) en dat dit nou niet bepaald een zogenaamd ‘natuurlijk’ biologisch gegeven is.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 523 Het kunst object als fetisj object?

Traditional African fetish. A fetish is an object believed by primitive man to possess inherent supernatural powers. Gevonden op: https://benkurtzblog.wordpress.com/2016/07/05/on-the-inherent-power-of-objects-or-the-fetishism-of-the-left/.

Dat Mary Kelly de sociaal-maatschappelijke ‘heiligheid’ rond de moeder-kindrelatie aan flarden probeert te trekken in haar kunst (zie aflevering 522) is natuurlijk een loffelijk streven. De realiteit is immers een stuk weerbarstiger. De moeder zal over het algemeen heus echt veel van haar kind houden, maar of ze daar nou haar gehele eigen leven voor op wil geven?

Maar het ging over de vierde categorie die Judith Barry en Sandy Flitterman onderscheiden, over artistieke activiteit als een tekstuele praktijk (zie afleveringen 521-522). Welnu, teksten vind je overal in Kelly’s werk, met uitspraken van haar kind, van haarzelf, haar dagboekaantekeningen. Het geheel is doorspekt met lacaniaanse psychoanalytische teksten.

Voor de oplettende, trouwe lezer klinkt dit bekend in de oren, want dat is zéér uitgebreid aan bod geweest in de afleveringen 471-491.

‘Ik gebruik het “kunst object” nadrukkelijk als een fetisj object’, heeft Kelly gezegd in een persbericht over haar eigen werk. Barry en Flitterman citeren daaruit.* Nu is een fetisj een voorwerp waaraan bovennatuurlijke krachten worden toegeschreven, of, om precies te zijn, een object dat is gemaakt door een menselijk wezen en macht heeft over anderen. Zou Kelly dat bedoeld hebben? Zoals gewoonlijk zijn haar beweringen lastig te doorgronden.

En waarom gebruikt ze het kunst object nadrukkelijk als een fetisj object? ‘Om de werking van het onbewuste dat eraan ten grondslag ligt te suggereren’, vertelt ze.*

Juist. Hoe dan?

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 522 Het ontrafelen van vastgeroeste aannames

Gevonden door te googelen op: post partum mary kelly.

De vierde categorie van feministische kunst die Judith Barry en Sandy Flitterman bespreken, artistieke activiteit als een tekstuele praktijk, zal hen helpen de theoretiseringskwestie te verhelderen (zie aflevering 521).

Hiertoe zullen ze de nadruk leggen op het verschil tussen vrouwen die kunst maken in een door mannen gedomineerde samenleving en feministische kunst die het patriarchaat tegengaat.*

Activisme op zich in de kunstwerken van vrouwen heeft een beperkt effect, aldus Barry en Flitterman, omdat het niet ingaat op hoe vrouwen in de cultuur worden gezien en weergegeven (representatie) of niet ingaat op de creatie van vrouwen als een sociale categorie.*

Volgens Barry en Flitterman ontwikkelt een feministische kunst zich vanuit een theoretische reflectie op representaties: hoe de representatie van vrouwen wordt vormgegeven, hoe ze wordt begrepen en de sociale omstandigheden waarin ze zich bevindt.*

En dan blijkt dat niet alleen Mary Kelly gecharmeerd is van zichzelf als de meest ‘evenwichtige’ kunstenaar in deze woelige kwesties (zie aflevering 491), ook Barry en Flitterman noemen haar en haar werk als voorbeeld, met name het Post-Partum Document.

Nog even ter herinnering (ook te vinden in aflevering 145): Post-Partum Document was een zes jaar durende verkenning van de moeder-kindrelatie door Mary Kelly, verdeeld over zes series. Het zorgde bij de expo in 1976 voor ophef omdat Kelly ook de vlekkerige luiers van haar kind in haar werk had opgenomen. Haar werk heeft, bezield door feminisme en psychoanalyse, een diepgaande invloed gehad op de ontwikkeling en kritiek van conceptuele kunst. Voor afbeeldingen en info, zie haar site.

Barry en Flitterman leggen de nadruk op Kelly’s deconstructie (uiteenrafelen) van de zogenaamde eenheid van de moeder-kindrelatie, om zo de fantasieën van de moeder over bezit en verlies onder woorden te brengen. Kelly verkent allerlei psychische processen, brengt ze in kaart, en laat aan de hand daarvan zien hoe het moederschap een sociaal-maatschappelijke product is en geen biologisch gegeven.*

Wat op zich heel goed is natuurlijk.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 521 Vrouwen op een cruciale plaats in het patriarchaat

Foto bij het essay Vijftig jaar na ‘Het onbehagen bij de vrouw’ van Marja Vuijsje in de Groene Amsterdammer, 6 december 2017, nr. 49. Gevonden op: https://www.groene.nl/artikel/het-paradijs-breekt-nooit-aan.

Na deze drie categorieën (essentialistische positie, afleveringen 501-510; subcultureel verzet, afleveringen 511-515; potentieel isolationisme, afleveringen 516-520) bespreken Judith Barry en Sandy Flitterman tot slot hun vierde categorie.*

Het laatste type artistieke praktijk waaraan Barry en Flitterman aandacht besteden ‘plaatst vrouwen op een cruciale plaats in het patriarchaat’. Hierdoor kunnen kunstenaars inspelen op de tegenstellingen binnen dat patriarchaat, schrijven ze.*

En hoe doen deze kunstenaars dat dan?

Volgens Barry en Flitterman beschouwen zij de artistieke activiteit als een tekstuele praktijk die gebruik maakt van bestaande sociale tegenstellingen. Kunstenaars in deze categorie doorkruisen andere sociale praktijken waarbij problemen met hoe vrouwen worden gezien, hun representatie, op de voorgrond staan.*

In hun werk accepteren zij niet het beeld van de vrouw als een allang bestaand en eindeloos vormgegeven feit, maar stellen zij een beeld samen van de vrouw in en door het werk zelf. Volgens Barry en Flitterman benadrukt dit soort werk dat betekenissen sociaal opgebouwd zijn. Bovendien is het werk dat het belang en de functie van de dialoog (het discours) aantoont bij het vormgeven van de sociale realiteit.*

Bij de bespreking van deze vierde categorie van feministische kunst willen Barry en Flitterman de in hun essay zo belangrijke kwestie van theoretiseren verhelderen.*

Hoe gaan ze dat doen?

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 520 Kunst van vrouwen is noodzaak feminisme ontgroeid

Rosalyn Drexler, Chain Smoker, 1960, acrylic and paper collage on canvas, 16 x 12 inches. Gevonden op: https://rosalyndrexler.org/selected-paintings.

Binnen de derde categorie ‘potentieel isolationisme’ (zie aflevering 516) onderscheiden Judith Barry en Sandy Flitterman, naast de eerste groep, een tweede groep separatisten (zie aflevering 517).

Deze tweede groep vrouwen is het ideologische tegendeel van de eerste groep. Zij hebben geen feministische strategie, omdat zij zichzelf niet zien als kunstenaars die betrokken zijn bij de feministische strijd. Het zijn vrouwen die zich hebben gestort op hun carrière als kunstenaar, die van mening zijn dat de kunst van vrouwen de noodzaak van feminisme ontgroeid is.*

Voor deze vrouwen is het feminisme niet langer bruikbaar, vooral omdat het wordt gezien als een middel om een doel te bereiken. Kunstenaars die binnen deze categorie vallen zijn volgens Barry en Flitterman bijvoorbeeld Rosalyn Drexler (1926) en Elaine de Kooning (1918-1989).*

Drexler: ‘Ik vind het niet erg om een vrouwelijk kunstenaar genoemd te worden, als het woord vrouw maar niet gebruikt wordt om de kunst die ik maak te omschrijven.’*

De Kooning: ‘Wij zijn kunstenaars die toevallig vrouwen of mannen zijn, naast allerlei andere dingen zoals lang, kort, blond, donker, gespierd, slank, zwart, Spaans, Duits, Iers, opvliegend, gemakkelijk in de omgang. Allemaal zaken die op geen enkele manier relevant zijn voor het feit dat we kunstenaar zijn.’*

Kunstenaars in deze tweede groep van de derde categorie (de separatisten) ontkennen volgens Barry en Flitterman eenvoudigweg dat hun werk is ingebed in een sociale context, of dat het maken van kunst ook een sociale component heeft.*

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 519 Toeschouwer met eigen lading aan betekenissen

Lili Lakich, Blonde Diver. Gevonden op: https://www.vice.com/en_au/article/kwxa83/photos-from-last-nights-inherent-vice-art-show-000.

Judith Barry en Sandy Flitterman schrijven over de samengestelde betekenis van ‘vrouw’, een betekenis die in de eeuwenlange patriarchale samenleving is ontstaan, en dat er daarom geen onproblematische notie van vrouwelijkheid kan zijn (zie aflevering 518).*

Je kan dat wel willen, die onproblematische notie van vrouwelijkheid, maar Barry en Flitterman wijzen erop dat betekenis een dialectisch proces is.* Dat wil zeggen dat betekenis tot stand komt door hoor en wederhoor, door (tegengestelde) meningen uit te wisselen, dat een toeschouwer die een kunstwerk bekijkt haar eigen lading aan betekenissen meeneemt.

Over dat laatste heb ik in het begin van dit feuilleton al veel geschreven, in deel 1 Over geraakt worden door een kunstwerk. Vooral de afleveringen 21-25 gaan over de rol van de toeschouwer bij het bekijken van kunst.

De kunstenaars in deze derde categorie, die van de separatisten met het potentieel isolationisme (zie aflevering 516), doen volgens Barry en Flitterman niets aan de bestudering van hoe betekenis binnen het sociale geheel tot stand komt.

Maar als je uitgaat van een onproblematische notie van vrouwelijkheid, en dat de culturele positie van vrouwen afgescheiden en anders is dan de heersende stromingen, dan kan dat zeer verontrustende resultaten opleveren, aldus Barry en Flitterman.*

Als voorbeeld noemen ze de kunst uit de groep rondom Terry Wolverton (zie aflevering 518), waarin het onderwerp blootgestelde borsten een prominente plaats krijgt op een manier die opvallend veel lijkt op hoe Les Krims dat in zijn fotografie doet, terwijl deze kunstenaar bekend staat om zijn bijzonder heftige uitingen van vrouwenhaat.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 518 De (on)problematische notie van vrouwelijkheid

Lesbian Art Project (LAP) founded by Terry Wolverton & Arlene Raven in 1979 to give a platform to lesbian art & artists #womensart. Gevonden op: https://twitter.com/womensart1/status/752067555020374016.

De separatistische strategie heeft zo haar voordelen en beperkingen, en volgens Judith Barry en Sandy Flitterman is dat goed te zien aan het werk van kunstenaar Terry Wolverton (zie aflevering 517).

Wolverton laat zich in haar werk inspireren door de wens om een alternatieve vrouwencultuur vorm te geven. Dit omvat ook de waardering voor ambachtelijke projecten zoals sculpturen van brooddeeg en gekostumeerde happenings, om de doodeenvoudige reden dat lesbische vrouwen in de vrouwengemeenschap dit hebben gemaakt (zie ook het Lesbian Art Project en aflevering 517).*

Een positief gevolg hiervan is dat deze vorm van kunst vrouwen in staat stelt hun gevoelens en gedrag te onderzoeken, aldus Barry en Flitterman. Zo kunnen zij zelfvertrouwen en trots opbouwen in de ontdekking van hun liefde voor en vertrouwen in elkaar. Het vruchtbare resultaat is een aanval op de destructieve ontevredenheid met het feit dat je een vrouw bent die de patriarchale cultuur bevordert.*

Het separatistische standpunt lijkt echter een voorbeeld te zijn van een zelfevaluatie die niet helemaal goed gaat: juist het idee van positieve (lesbische) beelden van vrouwen berust op de reeds samengestelde betekenis van ‘vrouw’.* En dan denk ik dat Barry en Flitterman met ‘reeds samengestelde betekenis’ bedoelen dat die betekenis van ‘vrouw’ in de afgelopen eeuwen tot stand is gekomen in de aloude patriarchale samenleving.

Door die samengestelde betekenis van ‘vrouw’ is er dus niet daadwerkelijk zoiets als een ‘onproblematische notie’ van ‘vrouwelijkheid’, aldus Barry en Flitterman.

Wat bedoelen ze daar precies mee?

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.