Aflevering 221 Annemarie Schwarzenbach en Marianne Breslauer

Annemarie Schwarzenbach, Berlín 1932 © Marianne Breslauer / Fotostiftung Schweiz, Winterthur. Gevonden op: https://blog.museunacional.cat/en/marianne-breslauers-photographs-from-the-trip-through-our-country-in-1933/.

Op zoek naar wat dat precies is, androgynie, kom ik terecht bij Annemarie Schwarzenbach (zie aflevering 220). Deze bijzondere vrouw, die leefde van 1908-1942, was schrijver, journalist, dichter en fotograaf.

In onze tijd was ze misschien niet zo opgevallen, maar in de vroege jaren 1900 viel ze duidelijk uit de toon met haar kortgeknipte haren en een outfit bestaand uit een simpel shirt en een lange broek. In haar tijd was dat uiterst ongepast. Toch had ze haar familie mee. Zij konden de kleine ‘Fritz’ wel waarderen.

Schwarzenbach begon haar androgynie toen ze merkte dat haar ouders haar en haar zusje anders behandelden dan haar broertjes. Na wat wilde jaren in Parijs en Zürich gaat ze in 1930 in Berlijn pas goed uit haar dak. Ze leidt daar een bohemien leven, rijdt in snelle auto’s (paps is miljonair en doet haar die auto’s cadeau) en vermaakt zich prima in het Berlijnse nachtleven. Ze maakt ook deel uit van een vrijgevochten kring vrouwen, allen aanhangers van de zogenoemde ‘garçons’-stijl.

Schwarzenbach schijnt veel mannen en vrouwen gefascineerd te hebben. Haar androgyne verschijning werd aantrekkelijk gevonden. Ook fotograaf Marianne Breslauer kon haar ogen – en vooral haar fototoestel – niet van Schwarzenbach afhouden en heeft in 1931 een bijzondere portretfoto van haar gemaakt. Het is inderdaad een verbluffend portret, ik heb hem bij deze aflevering geplaatst. Je ziet een jong mens met koele blik, het gezicht gehuld in een prachtige afwisseling van licht en schaduw.

Deze foto van Breslauer vangt androgynie op en top. Hier gebeurt wat ik in aflevering 220 beschreef: een peinzend blijven staren naar het beeld omdat de persoon niet onmiddellijk in een hokje te plaatsen is. Ik zie geen man, ik zie geen vrouw, ik zie geen travestie en ik zie geen transgender. Ik zie een mens, niet in te delen in de gebruikelijke hokjes. Breslauer zei over Schwarzenbach: Ze was het mooiste wezen dat ik ooit ontmoet heb. Annemarie was een mens, van wie men eerst werkelijk niet wist, of ze een man of een vrouw was; als de aartsengel Gabriël, staande voor het paradijs, scheen ze mij toe.

De topfotograaf en haar onderwerp verdwenen net als vele andere geweldige vrouwen van de radar en gingen, hup, de vergetelheid in. Maar rond 1987 werd het portret van Schwarzenbach herontdekt als Breslauers meesterwerk. Mede daardoor kwam er ook een Schwarzenbach-revival op gang.

De meeste info over beide vrouwen heb ik van wikip., waar hun leven en werk uitgebreid is beschreven. De link gaat naar de pagina met Schwarzenbach, waar ook de link naar Breslauer is te vinden.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 220 Het vrouw/manlichaam onder een vergrootglas: androgynie

Omslag ‘Handboek genderstudies in media, kunst en cultuur’, overgenomen van https://www.bol.com/nl/p/handboek-genderstudies/9200000050287694/.

Rosa Lindenburgs zevende punt op haar lijstje met acht punten is androgynie (feministische kunst internationaal, 1978, p.51, zie ook de afleveringen 202, 203, 217-219).

Volgens Lindenburg zijn androgyne voorstellingen niet voorbehouden aan de feministische kunst, ze zijn ook daarbuiten te vinden. Ehm, okay? Hoezo dan en waar dan en wat is dan eigenlijk precies zo’n androgyne voorstelling?

Mijn beeld van een androgyne voorstelling komt ongeveer overeen met de foto op de omslag van het Handboek genderstudies, ofwel de foto bij deze aflevering. Ik recenseerde overigens dat boek. Die foto is een beeld van Risk Hazekamp (1972) en is getiteld: Giant (2001).

Bij een androgyne voorstelling zie je naar mijn idee vrijwel altijd een mengeling van mannelijkheid en vrouwelijkheid, zodanig dat je een tijdje peinzend blijft staren omdat je de androgyne persoon niet onmiddellijk in het hokje ‘man’ of ‘vrouw’ kunt plaatsen en op zoek gaat naar kenmerken om dat toch voor elkaar te krijgen. Bij androgyne personen merk je pas goed hoe sterk de neiging is de indeling naar man of vrouw te maken. De onrust blijft bestaan tot je min of meer aan zekerheid grenzend hebt vastgesteld dat de androgyne persoon in biologisch opzicht man of vrouw is.

Androgyne voorstellingen blijken zich inderdaad niet te beperken tot de feministische kunst, het houdt mensen al eeuwenlang bezig. Op Wikipedia zijn drie van de ongetwijfeld vele afbeeldingen te vinden: een middeleeuwse, een renaissancistische en een moderne. De middeleeuwse is een tekening van een naakt persoon die een linkerhelft heeft met vrouwelijke kenmerken (een borst, lang haar) en een rechterhelft met mannelijke kenmerken (platte borst, kort haar). Er ligt een hand in de schoot, dus of daar ook vrouw/man kenmerken zitten is niet te zien.

De renaissancistische is een schilderij van Leonardo da Vinci met een androgyne weergave van Johannes de Doper. Je ziet eigenlijk vooral een man waarvan de harde hoekigheid is afgerond. Lange krullende lokken omlijsten het gezicht. Ik weet niet waarom, maar ik zie er geen vrouw in. Is dit androgyn of is het eerder travestie?

De moderne is een portret van Annemarie Schwarzenbach.

Annemarie Schwarzenbach?

Wie is dan nou toch weer Annemarie Schwarzenbach …

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.