Aflevering 488 Kunstpraktijk ad. 3b Vrouwelijke ervaring (egokunst)

‘Zij wordt gezien; hij is de ‘blik’, schrijft Mary Kelly na haar aanname dat in de kunstpraktijk van vrouwen de kunstenaar het object is en zij hiermee de man tevreden stelt, maar ook een beetje op de vingers tikt (zie aflevering 487).*

Met ‘de blik’ bedoelt Kelly waarschijnlijk de zogenoemde ‘male gaze’, de mannelijke blik, ofwel het mannelijk oogpunt in kunst, cultuur en maatschappij (zie bijvoorbeeld aflevering 311 VideoArt: Hannah Wilke gebruikt haar lichaam om meesterwerken te infiltreren).

Hierna raak ik de weg kwijt. Kelly vervolgt haar verhaal met: ‘De letterlijke spiegel, of het videoscherm als spiegel, betekent vaak een narcistische structuur.’* Nu is de oorsprong van de term ‘narcisme’ het verhaal van Narcissus die zichzelf bewonderde in een spiegelend wateroppervlak, dus kan ik de gedachtegang spiegel – narcisme wel volgen. Alleen, hoe kan Kelly dat zo stellig beweren? Hoe weet ze dat? En heeft ze het hier over performances waarin spiegels of videoschermen worden gebruikt? Ze gaat daar allemaal niet op in.

Dan schrijft ze dat deze ‘narcistische structuur’ gebaseerd is op ‘de terugkeer van het beeld van de kunstenaar naar zichzelf in een moment van pseudo-totalisatie’, aldus Kelly.*

Eh, juist. Waar gaat dit over? En vooral: wat doe ik nu, erin duiken of loslaten? Tijdens mijn opleiding tot dramatherapeut heb ik de nodige psychoanalytische bagage meegekregen, maar hier kan ik toch werkelijk niets mee. Aan de andere kant, misschien levert het iets op voor een beter begrip van werk als dat van Marina Abramović en andere performancekunstenaars. Goed, speuren dan maar.

De term pseudo-totalisatie komt uit een psychoanalytische theorie van Jacques Lacan. Logisch, gezien Kelly’s voorkeur voor deze theoreticus. Nu wordt er van alles in allerlei talen (Frans, Engels, Duits, Nederlands) geschreven waarin die term voorkomt, en dat heb ik allemaal grondig bestudeerd, maar niemand verklaart ‘pseudo-totalisatie’ zelf, terwijl ik daar toch steeds op blijf haken.

Wat is ‘pseudo-totalisatie’ precies?

*Uit: Mary Kelly, On sexual politics and art. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.303-312.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 312 Hannagh Wilke, body/videoartist tot aan haar dood

In 1977 koos Hannah Wilke de beroemde expositie The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even (1915-1923) van Marcel Duchamp in het Philadelphia Museum of Art uit voor een performance, zo valt te lezen in Vrouw|en Kunst (2002, Taschen, p.559, zie ook aflevering 311).

Gekleed in pak met stropdas begon ze zich achter de transparante muur van Duchamps kunstwerk uit te kleden. Deze striptease, die ze Through the large glassnoemde, diende als commentaar op de cryptische titel van Duchamps expositie. Bovendien gaf ze beide seksen een concrete vorm door zowel de rol van de vrijgezel te spelen als die van de bruid. (Vrouw|en Kunst, p.559)

Hannah Wilke heeft in haar korte leven (1940-1993) nog veel meer gemaakt. Ze werkte zelfs door als body/videoartist in de periode dat de ziekte kanker vat op haar kreeg: ze laat het ziekteproces in al haar ontluistering zien.

De video bij deze aflevering is een mooie hommage aan deze kunstenaar, van een fotograaf die een klein stukje van het kunstenaarsleven van Wilke heeft mogen meelopen.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 311 VideoArt: Hannah Wilke gebruikt haar lichaam om meesterwerken te infiltreren

Volgens Amelia Jones, in haar boek Body Art / Performing the Subject, illustreert het project Intercourse with… van Hannah Wilke de neiging bij feministische bodyartists om zichzelf neer te zetten (perform) op hogelijk intersubjectieve manieren: als afhankelijk van relaties met anderen, zoals het publiek, geliefden en vrienden, de ‘male gaze’ (1998, p.166, zie ook aflevering 310).

Wat was ook alweer de ‘male gaze’, ofwel de mannelijke blik?

Deze term werd in 1975 bedacht door Laura Mulvey, een Brits feministisch filmcriticus. Kortweg gaat het over het mannelijk oogpunt in kunst, cultuur en maatschappij. Een leuke en uitgebreide uitleg met helder beeldmateriaal vind je bij Vileine!

Jones heeft hoogstwaarschijnlijk helemaal gelijk. Voor nu sla ik de theoretische kant van de zaak even over, dat komt op een later moment. Eerst komt de film van Wilke aan bod die ook op de pagina deappel.nl wordt vermeld (zie aflevering 310): Through the large glass (1977). Een lange zoektocht op internet levert de video op bij deze aflevering. Maar er popt ook een kunstwerk van Marcel Duchamp op: Large Glass. Een wel heel toevallige overeenkomst met de titel van Wilke. Uitzoeken dus!

Op internet vind ik niets over een connectie, maar in mijn naslagwerken gelukkig wel. Zo schrijft Beate Söntgen in Feminist Avant-garde: Art of the 1970s : the Sammlung Verbund Collection, Vienna (2016, Gabriele Schor, Prestel Verlag, p.193-194):

‘Wilke gebruikt ook haar lichaam om meesterwerken, iconen van het modernisme, te infiltreren, die ze vervolgens rechtstreeks citeert. In de film Through the large glass confronteert ze de visie van Marcel Duchamp van een mechanische bruid in zijn La mariée mise à nue par ses célibataires, même (De bruid ontbloot door haar vrijgezellen, zelfs) met een striptease in het Philadelphia Museum of Art. Turend door het glas, ook bekend als Large Glass, ziet de toeschouwer Wilke zich langzaam ontkleden terwijl ze een serie overdreven modellenposes en -gebaren uitvoert.’

Voor een beter begrip van de acties van Wilke is dit filmpje (van Boijmans, beetje kleine weergave) wel handig. Hierin wordt het een en ander over het Grote Glas van Duchamp verteld. Pas toen het werk tijdens vervoer was beschadigd, het glas was gebarsten, vond Duchamp het werk voltooid. Als je googelt op ‘large glass duchamp’ krijg je diverse afbeeldingen te zien.

In Vrouw|en Kunst (2002, Taschen, p.559) wordt nog iets meer verteld over Wilke’s performance…

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 310 VideoArt: Hannah Wilke pelt de ander af

Hannah Wilke, Gestures, 1974. Deze foto is een screenshot van de verzameling foto’s die je krijgt als je via google zoekt op ‘hannah wilke gestures’. Oorspronkelijk komt het van een door deze kunstenaar gemaakte video, maar die is helaas niet te vinden op internet.

Naarmate ik meer in de videokunstenaars duik die te zien waren in De Appel, te Amsterdam (29-11-1978 tot 31-1-1979, als onderdeel van de museumtentoonstelling Feministische Kunst Internationaal, feministische kunst internationaal, 1978, p.97), hoe meer informatie boven tafel komt.

Bij Lynda Benglis was het nog simpelweg een video (aflevering 306). Suzanne Lacy leverde al heel wat meer informatie op (aflevering 307). Van Marja Samson is het wat minder uitgebreid. Dat komt vooral doordat ze een zeer uiteenlopende oeuvre heeft, waarin haar videowerk maar een klein onderdeel is (aflevering 308). Susan Mogul was echt een ontdekkingstocht voor mij als onderzoeker. Geweldig wat zij allemaal heeft gedaan (aflevering 309). En dan nu Hannah Wilke (1940-1993). Daar kan ik echt niet omheen, zij is een van dé grote body/videokunstenaars van haar tijd, dus daar wil ik wat langer bij stilstaan.

De pagina op deappel.nl met wat oude foto’s van en een klein beetje tekst over de video’s die werden vertoond in De Appel, te Amsterdam, vermeld ook iets over Hannah Wilke. Zij zou indertijd een video en een film hebben laten zien. De video, getiteld Intercourse with… (1977), is volgens de info van De Appel een video-opname van Wilke’s performance/lezing in Londen en Ontario in 1977. Volgens Amelia Jones, in haar boek Body Art / Performing the Subject, is het een performance gemaakt voor de video (1998, p.166).

De video kan ik niet vinden op internet (wel stills), maar Jones schrijft dat Wilke tijdens de performance de stemmen laat horen van haar geliefden, familieleden en vrienden door de bandjes van haar antwoordapparaat af te spelen. Zij spraken tot haar in haar afwezigheid, vertelt Jones. Terwijl de stemmen klinken neemt Wilke enkele peinzende houdingen aan, kleed zich vervolgens helemaal uit en toont haar naakte lichaam dat bedekt is met de namen van al die geliefden, familieleden en vrienden. Daarna pulkt ze langzaam de namen van haar lichaam af tot ze allemaal weg zijn. Volgens Jones pelt Wilke op deze manier de ‘anderen’ af die haar als ‘zelf’ hebben gesproken. (1998, p.166)

Die laatste zin is wat raadselachtig en Jones verklaart zich ietsje nader, maar blijft toch tamelijk ondoorgrondelijk. Voor zover ik het begrijp bedoelt Jones dit: Wilke laat de geliefden spreken en staat open voor deze stemmen, ze staat open voor de vrouw die deze stemmen (mede) vormen en gevormd hebben met hun woorden en in hun contact met haar. Jones laat hierbij de term intersubjectiviteit vallen. (1998, p.166)

Voor wie niet bekend is met deze term: intersubjectiviteit gaat over het besef dat subjectieve ervaringen, zoals een punt van aandacht, bedoelingen en gevoelens, gedeeld kunnen worden met een ander. Het is dus niet louter subjectief (alleen jouw beleving) of louter objectief (niemands beleving). (Bronnen: psychoanalytisch woordenboek; wikip.)

Jones vindt het project Intercourse with… van Wilke exemplarisch. Waarvoor?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 305 Feminisme en VideoArt

Natalia LL, Consumer art, 1972. Photographs 100x100cm. Gevonden op: https://nataliall.com/en/the-70s/.

Naast de performances in De Appel, te Amsterdam (zie afleveringen 296-303), werden er ook video’s, films en documentatiemateriaal getoond. Hiervoor is een aparte catalogus gemaakt die – voor zover ik kan achterhalen – niet meer verkrijgbaar is.

Op de site van De Appel worden wel de kunstenaars genoemd die video’s en films (zouden) vertonen, te weten Lynda Benglis, Mary Beth Edelson, Suzanne Lacy, Natalia LL, Christa Maiwald, Susan Milano, Susan Mogul, Ulrike Rosenbach, Marja Samson en Hannah Wilke. Ook vond ik nog een pagina op deappel.nl met wat oude foto’s van en een klein beetje tekst over de video’s.

In de tentoonstellingscatalogus feministische kunst internationaal staat vermeld dat om verschillende redenen de video’s van Natalia LL en Mary Beth Edelson niet getoond worden (1978, p.100). Natuurlijk heb ik flink gezocht naar dat oude videomateriaal, waarbij ik allereerst heb geprobeerd erachter te komen om welke video’s het gaat.

Van één kunstenaar weet ik dat zeker, omdat zij dat in haar Resume op haar website heeft opgenomen. Dit is het geval bij Susan Mogul (1949). Verder heb ik iets bruikbaars kunnen vinden van Lynda Benglis, Suzanne Lacy, Marja Samson en Hannah Wilke. Van Christa Maiwald heb ik echt niks kunnen vinden en van Susan Milano bijna niets, eigenlijk alleen een foto en een paar woorden over de video op die bovengenoemde pagina van De Appel.

Video’s van Ulrike Rosenbach zijn eerder aan bod gekomen in dit feuilleton, bijvoorbeeld aflevering 145 met Salto Mortale II. Op haar een eigen, uitgebreide website is ook het nodige te vinden. Video’s van Mary Beth Edelson (1933) zijn schaars, en gaan eigenlijk altijd óver haar in plaats van dat de video zelf het kunstwerk is. Er is overigens in dit feuilleton genoeg over haar te vinden (bijvoorbeeld de afleveringen 152, 192, 205, 217 en 291-295).

Van Natalia LL vond ik in eerste instantie maar één video, waarop ze – gezicht in close-up – een banaan eet. Niet zomaar hap-kauw-slik-weg, nee, traag verorbert ze de banaan met veel tong- en lipbewegingen. Je kunt het niet eens suggestief noemen, daarvoor is het te plat, te overduidelijk wat de bedoeling is. Die ene video, die oorspronkelijk ruim een half uur duurt (😱), vind je wel vele malen terug, in – meestal door mannen – geknipte versies van een paar minuten. Daarnaast zijn van dezelfde beelden series foto’s te vinden.

En wat denk ik dan? Iets heel simpels, namelijk: Waarom?!?!?! Wat betekent: toch maar verder speuren. En ik heb inderdaad meer gevonden. Zelfs een uitgebreide website.

Maar eerst aandacht voor Lynda Benglis.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 196 Anita Steckel: gevecht tegen censuur en dubbele moraal

Een werk van Anita Steckel met ‘blur’-bewerking: Susan Hol. Originele foto gevonden op: https://headleygallerycsuchico.com/2018/09/24/legal-gender-the-irreverent-art-of-anita-steckel/. Klik op de foto en je ziet het scherpe beeld 🙂

Rosa Lindenburg noemt in de catalogus feministische kunst internationaal de kunstenaar Anita Steckel (1978, p.47). Ik had nog nooit van haar gehoord, dacht ik, maar toen ik verder ging zoeken kwam ik een verhaal tegen dat me toch bekend voorkwam.

Een kunstenaar als Anita Steckel (1930-2012) kon, in tegenstelling tot de voorlopers in de zoektocht naar de eigen seksualiteit (zie aflevering 195), volop gebruikmaken van de feministische geschriften. Al moet je dat natuurlijk wel nog ‘even’ dóen!

Nou, dat dééd deze kunstenaar. Ze betitelde bijvoorbeeld haar solotentoonstelling The Sexual Politics of Feminist Art. Hieruit spreekt de invloed van het feministische boek van Kate Millet: Sexual Politics (zie aflevering 195). En het wás me een tentoonstelling, met veel gedoe eromheen.

Voordat Steckel haar tentoonstelling op het Rockville Community College in 1973 überhaupt kon onthullen, werd ze al gewaarschuwd door een docent. Deze vrouw zei dat de erotische kunstwerken weg moesten, omdat Steckel anders een felbegeerde onderwijsklus aan het college kon vergeten. Steckel overwoog serieus de waarschuwing, ze wílde die baan, maar besloot toch zichzelf niet te censureren. Dat heeft ze geweten, ze kreeg de baan niet. (Bron: National Museum of Women in the Arts, NMWA, 2014.)

Verschillende critici vonden haar werk pornografisch, maar de erotische beelden die Steckel maakte illustreerden heteroseksuele vrouwelijke verlangens. Ze gaf haar eigen interpretatie van eerdere naakten in de kunst en dan vooral kunst van mannen die vrouwen weergaven. (NMWA, 2014) In feite deed Steckel dus precies wat de filosoof Jerrold Levinson voor ogen heeft bij wat hij noemt de ‘kunstbewuste maker van kunst’, namelijk dat kunst altijd een relatie heeft met kunst uit het verleden (zie aflevering 44).

Steckel maakte bijvoorbeeld het werk Giant Woman on Empire State Building (1973), waarbij een naakt vrouwenfiguur vol vertrouwen aan het Empire State Building in New York City hangt. En tijdens de tentoonstelling deelde ze kopietjes van een dollarbiljet uit, opgesierd met een penis. Ze noemde dat werk Legal Gender (1971). Het werk moest met haar fallische beeld de aandacht vestigen op het mannelijke voorrecht en de loonkloof tussen mannen en vrouwen in de beroepsbevolking. (NMWA, 2014) Mmmm, kunnen we vandaag de dag nog wel gebruiken…

Ik had graag een van deze twee werken gebruikt als afbeelding bij dit blog, maar de vraag is of ze door de digitale censuurcommissie komen. De links gaan naar mijn Pinterestbord met een aantal werken van Steckel.

Het werk van Steckel veroorzaakte een schandaal, er werd zelfs sluiting van de tentoonstelling geëist, door een man, of verplaatsing van de tentoonstelling naar de toiletgebouwen, dat vond deze man een geschikter gebouw op de campus. (NMWA, 2014)

Dat liet Steckel niet op zich zitten en richtte de Fight Censorship Group op met een aantal prominente toonaangevende vrouwelijke kunstenaars, waaronder Louise Bourgeois, Hannah Wilke, Joan Semmel, Juanita McNeely en Martha Edelheit. Deze groep heeft tien jaar bestaan. Het doel was die dubbele seksuele moraal te bevechten. Vrouwen die van oudsher binnenstebuiten zijn gekeerd door mannen in diverse kunstuitingen, volledig naakt op allerlei manieren zijn blootgesteld in grote musea in de hele wereld, verdienden een tegenhanger: het mannelijk naakt compleet met stijve penis. Immers, ook dat maakt deel uit van het leven. (NMWA, 2014)

Anita Steckel schijnt gezegd te hebben dat als de penis in erectie niet gezond genoeg is om in musea terecht te komen, het ook niet gezond genoeg is om in vrouwen terecht te komen. Vrouwelijke kunstenaars moesten het recht hebben om de naakte mannelijke figuur en het seksuele onderwerp in hun kunst te gebruiken, omdat beide natuurlijke onderdelen van het leven zijn. De groep speelde een essentiële rol bij het creëren van een meer acceptabele omgeving voor provocerende werken van vrouwen. (NMWA, 2014)

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.