Aflevering 510 Deze kunst daagt vaste, rigide categorie ‘vrouwelijkheid’ niet uit

Gina Pane, Constat d’action for Azione Sentimentale (Sentimental Action), 1973. Gevonden op: https://curiator.com/art/gina-pane/constat-daction-for-azione-sentimentale-sentimental-action.

Judith Barry en Sandy Flitterman trekken een aantal conclusies uit de manier van kunst maken van Gina Pane en Hannah Wilke (zie aflevering 509). Ze beginnen met te stellen dat het soort kunst van Pane en Wilke geen theorie over de representaties (weergaven) van vrouwen heeft.*

Dat klopt natuurlijk, want performances, fotografie, het eigen lichaam als materiaal voor kunst, jezelf snijden met scheermeesjes, is allemaal behoorlijk nieuw in die jaren 1960/70. Het staat daarmee buiten een aloude patriarchale theoretische traditie, wat natuurlijk ook een van de redenen is waarom kunstenaars hebben gekozen voor deze manier van werken.

Pane en Wilke maken gebruik van die ‘theorieloosheid’: zij presenteren beelden van vrouwen als probleemloos, niet belast met allerlei kwesties. Ze houden geen rekening met de sociale tegenstellingen als het gaat om ‘vrouwelijkheid’, aldus Barry en Flitterman. In veel van dit soort kunst, schrijven ze, worden vrouwen voorgesteld als de dragers van cultuur, al gaat het dan wel om een alternatieve cultuur.*

Volgens Barry en Flitterman wordt op deze manier een zogenoemde progressieve positie in feite een weg terug naar de oude tijd. Een-vrouw-zijn is de essentiële vooronderstelling die ten grondslag ligt aan het soort kunst dat Pane en Wilke maken. Tja, en zo’n notie ‘een-vrouw-zijn’ wordt dus algemeen aanvaard, mensen zien er geen tegenstrijdigheid in en gaan uit van de onveranderlijkheid ervan.*

Of de kunst zich nu richt op pijn (opoffering, slachting) of plezier (erotiek), het daagt geen vaste en rigide categorie ‘vrouwelijkheid’ uit, aldus Barry en Flitterman.*

En daar laten ze het verder bij voor deze eerste categorie, de essentialistische positie. Ze gaan verder met de tweede categorie.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 509 Is haar kunst verleidelijke kritiek of prikkelende verleiding?

Hannah Wilke, S.O.S. Starification Object Series, 1974. Gevonden op: https://www.artsy.net/artist/hannah-wilke.

Is wat kunstenaar Hannah Wilke doet verleidelijke kritiek of prikkelende verleiding, zo vragen Judith Barry en Sandy Flitterman zich af (zie aflevering 508).*

Volgens hen lijkt erop dat het werk uiteindelijk juist versterkt wat het wil ondermijnen. Door haar eigen lichaam centraal te stellen in haar kunst, door haar kunst ‘verleiding’ te noemen, maakt Wilke de kwesties alleen maar ingewikkelder. Ze verzet zich niet tegen conventionele opvattingen over vrouwelijke seksualiteit, aldus Barry en Flitterman.*

Als gevolg daarvan, schrijven de auteurs, roept het werk van Wilke beweringen over zich af zoals deze van een mannelijke criticus: ‘Door het beeld van een stoeipoes (vrouwelijk seksobject) te manipuleren, slaagt Wilke erin te voorkomen dat zij daarin vast komt te zitten en hoeft ze tegelijkertijd haar eigen schoonheid niet te ontkennen om bevrijding voor elkaar te krijgen.’* Die ‘schoonheid’ is natuurlijk belangrijk, want niets zo lelijk als een feminist die strijd voor gelijke rechten.

Het werk van Gina Pane (zie afleveringen 503-504) en Hannah Wilke (zie afleveringen 504-509) vertegenwoordigen twee, zeer uiteenlopende, soorten kunst van vrouwen in de eerste categorie, aldus Barry en Flitterman.*

Die eerste categorie is er één van vier en omvat ‘de verheerlijking van een wezenlijke vrouwelijke kracht’; de auteurs noemen het de essentialistische positie (zie aflevering 500). En, om het geheel nog even goed te plaatsen: de kern van hun essay is de politieke effectiviteit van een feministisch kunstwerk.

Ondanks dat het werk van Pane en Wilke nogal verschilt, zijn Barry en Flitterman wel in staat om een aantal conclusies te trekken uit de manier van kunst maken van deze kunstenaars.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 508 Is er seksualiteit binnen het kader of ervoor?

Installation view of “Starification Object Series” by Hannah Wilke in the exhibition “Artists Make Toys” at the Clocktower Gallery. January 1- 25, 1975. MoMA PS1 Archives, III.A.2. The Museum of Modern Art Archives, New York. INPS1.23.24. Photograph by Lois Greenfield. Gevonden op: https://www.moma.org/calendar/exhibitions/3958/installation_images/41667.

In de renaissance wordt het moment van schaamte van Eva en Adam (we zijn naakt!) veel geschilderd, vertelt John Berger (Ways of Seeing, episode 2, zie ook afleveringen 506-507).

Al is er in die tijd wel iets veranderd: het is niet meer de schaamte van Eva en Adam naar elkaar, maar schaamte naar de toeschouwer. Het zijn de toeschouwers die kijken die de geschilderde figuren beschamen. Sindsdien tonen schilderijen met naakten vrijwel altijd het besef gezien te worden door de toeschouwer.

Wat ook helder is, aldus Berger, is de onverholen mannelijke hypocrisie: ‘je schildert een naakte vrouw’, zegt hij, ‘omdat je ervan geniet om naar haar te kijken. Je legt een spiegel in haar hand en noemt het schilderij Vanity (ijdelheid), waarmee je de vrouw – wiens naaktheid je hebt afgebeeld voor je eigen plezier – moreel veroordeelt.’ De vrouw de schuld geven … Berger ziet daarin het oude liedje, waarin Eva natuurlijk altijd fout zit. Da’s logisch…

Het schilderij, een naakt, is gemaakt om tegemoet te komen aan zijn seksualiteit, aldus Berger, het heeft helemaal niets te maken met haar seksualiteit. Een geschilderd naakt is niet naakt zoals Berger dat ziet: ‘naakt zijn is jezelf zijn’ (zie aflevering 507).

Bij een tentoongesteld naakt worden huid en haar volgens Berger een masker. Het is een masker dat je niet kunt afleggen. De naaktheid van een naakt in een schilderij is een andere vorm van gekleed zijn. Een naakt is veroordeeld om nooit naakt te zijn. Met kleren uit is ze net zo formeel als met kleren aan. Je ziet niet de vrouw, de vrouw wordt niet getoond als haarzelf. Al zijn er, zo voegt Berger toe, tussen de vele duizenden geschilderde naakten een stuk of twintig á dertig waarbij de kunstenaar de vrouw wél heeft gezien en haar toont als haarzelf.

Maar al die schilderijen met een naakt … roemen, loven en eren die de (geschilderde) vrouwen of zijn ze voor de mannelijke voyeur? Is er seksualiteit binnen het kader, of ervoor? Berger stelt deze vragen en een kunstenaar als Hannah Wilke, die van zichzelf een object maakt (zie afleveringen 505-506) en uitgaat van wat iedereen denkt bij een stripper, lijkt hiermee te spelen.

‘Is haar kunst verleidelijke kritiek of prikkelende verleiding?’ Judith Barry en Sandy Flitterman stellen deze vraag, ze weten het niet zo goed, ze vinden dat Wilke niet echt haar eigen positie helder maakt.*

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 507 Het verhaal van een naakt

Sandro Botticelli, De geboorte van Venus, ca 1485, tempera op canvas 172,5 x 278,5 cm. Gevonden op: http://kunst-renaissance.blogspot.com/p/renaissance-schilderkunst.html.

Kunstenaar Hannah Wilke maakt van zichzelf een object (zie afleveringen 505-506). Ze gaat uit van wat iedereen denkt bij een stripper (iemand die alles zal onthullen) en lijkt de toeschouwer te plagen door niet helder te zijn over haar motieven.*

‘She is both the stripper and the stripped bare’, schrijven Judith Barry en Sandy Flitterman.* Een mooie uitspraak, maar wat betekent het precies? Ik vermoed het gaat om het verschil tussen stripper en stripped bare. Stripper is iets actiefs, de vrouw die zich ontdoet van haar kleding. Stripped bare is iets passiefs, iets dat je overkomt: daar sta je dan in je nakie, zichtbaar voor de toeschouwers, ontbloot, ontdaan van enige bescherming.

Bloot, naakt, een naakt … waar gaat dat nou eigenlijk om in de kunst en het leven? John Berger vraagt zich in Ways of Seeing (episode 2, zie aflevering 506 voor de video) af, over het duizenden malen geschilderde naakt, wat dat is, een naakt.

Berger vertelt dat Kenneth Clarke, in zijn boek over naakten in schilderijen, schrijft dat naakt zijn simpelweg betekent dat je zonder kleren bent en dat een naakt een kunstvorm is.

Berger ziet dat anders. Hij vertelt: ‘Naakt zijn is jezelf zijn. Een naakt zijn is als naakt gezien worden door anderen en niet om jezelf herkend worden. Een naakt moet als object worden gezien om een naakt te zijn.

Naaktheid wordt gecreëerd in de gedachten van de toeschouwer, vertelt Berger aan de hand van het paradijselijke verhaal waarin Eva Adam de appel aanreikt en ze elkaar voor het eerst heel anders gaan bekijken: naakt dus. Opvallend is, aldus Berger, dat de vrouw de schuld krijgt en wordt gestraft met opgelegde onderdanigheid aan de man.

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 506 De onderzoeker van de vrouw in haarzelf is mannelijk

Judith Barry en Sandy Flitterman wijzen in hun essay op de pin-up-achtige poses die kunstenaar Hannah Wilke aanneemt en halen Ways of Seeing van John Berger aan (zie aflevering 505).*

Ze doelen daarbij op Episode 2 van zijn serie over kijken naar kunst. Hij zegt daar: ‘Mannen kijken naar vrouwen. Vrouwen zien zichzelf als iemand die bekeken wordt. De onderzoeker van de vrouw in haarzelf is mannelijk; de onderzochte vrouw. Zo verandert ze zichzelf in een object.’* En doet Wilke dat ook?

Eerst de video bij deze aflevering kijken 🙂

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 505 Hannah Wilke’s poses die lijken op die van de pin-up

Hannah Wilke (zie ook aflevering 504) werkt volgens Judith Barry en Sandy Flitterman op twee fronten, haar lichaam en taal.*

Enerzijds gaat het om poses van haar lichaam en de verandering ervan door het plakken van stukjes kauwgom in de vorm van een vagina op de blote delen, anderzijds zet ze de betekenis van een woord of een reeks woorden om door een kleine verandering of wijziging in de letters waaruit het is samengesteld. Zo wordt sacrification (offering?) starification (sterrendom?).*

Wilke noemt zelf haar kunst ‘verleiding’. De poses die ze aanneemt lijken op die van de pin-up, met haar ogen gericht op de veronderstelde mannelijke toeschouwer van schilderijen met naakten en de blote vrouwen in tijdschriften als Playboy.*

Barry en Flitterman halen Ways of Seeing van John Berger aan.* Dus zocht ik dat even op en ontdekte dat die man een ontzettend leuk programma heeft gemaakt! Dus ik stop hier, want de video duurt een half uur. Ga lekker naar John en zijn verhaal kijken. Genieten!

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 504 Gevoelens en fantasieën laten komen en gaan

Hannah Wilke and Ponder-r-rosa 4,White Plains Yellow Rocks, 1975. Museum of Modern Art, NY. Gevonden op: http://www.hannahwilke.com/id2.html.

Zouden vrouwen die zich niets aantrekken van de patriarchale overheersing als eerste vorm van zelfexpressie pijn of automutilatie kiezen? Deze vraag stellen Judith Barry en Sandy Flitterman in hun essay naar aanleiding van de performances van Gina Pane (zie aflevering 503).*

Op grond van commentaren die Pane zelf op haar werk heeft, aldus de auteurs, lijkt het alsof ze het gevoel heeft dat ze door zichzelf te verwonden de samenleving verwondt. Maar omdat haar verwondingen in het kader van kunst plaatsvinden, kan het zomaar gebeuren dat het juist opgenomen wordt in de aloude begrippen uit de kunstwereld, zoals de schoonheid van pijn, op afstand lijden, en een hele erfenis van volmaakt vrouwelijk martelaarschap.*

De solidariteit in het lijden die het werk van Pane lijkt te willen bevorderen, is eigenlijk een vorm van solidariteit die al eeuwen aan vrouwen wordt opgelegd. Het is onderworpenheid (bondage) in plaats van binding (bonding), zo schrijven Barry en Flitterman.* En daarmee hebben ze zeker een punt.

Als tweede voorbeeld voor de door de auteurs genoemde essentialistische positie (zie afleveringen 500-502), hebben ze de kunstenaar Hannah Wilke gekozen.* Deze kunstenaar is een van dé grote body/videokunstenaars van haar tijd en natuurlijk al besproken in dit feuilleton 🙂 , bijvoorbeeld in de afleveringen 310-312.

Hannah Wilke (1940-1993) hanteert volgens Barry en Flitterman eenzelfde soort strategie van body art als Gina Pane bij het maken van een kunstwerk. Het doel bij Wilke is dat vrouwen hun gevoelens en fantasieën laten komen en gaan, zodat dit kan leiden tot een nieuw soort kunst. Ze heeft zelf gezegd: ‘I am my art. My art becomes me.’*

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.