Aflevering 527 Het opporren van een kritisch bewustzijn

Foto: Susan Hol, 2019, van eigen exemplaar catalogus feministische kunst internationaal, p.49, en bewerkt/verzameld in een beeld met tekst. Kunstwerk van Susan Lacy, Rape, 1972.

Wat moet je met feministische kunst die grotendeels in de hoofden van de kunstenaars een rijkdom aan betekenissen heeft die je niet terugziet in het werk zelf (zie aflevering 526)?

Het zal indertijd voor het publiek niet gemakkelijk geweest zijn om er iets van te snappen, maar dat publiek had nog wel de juiste context – de tijd van grote sociaal-culturele veranderingen, de tijd van de grote drang om los te breken uit oude tradities – om het kunstwerk enigszins te plaatsen. Nu, in de 21e eeuw is dat toch een stuk lastiger.

Toch ben ik van plan om te proberen er een touw aan vast te knopen, om de betekenis van feministische kunst op de juiste waarde te kunnen schatten. Een hulp daarbij kan zijn een aantal artikelen die zijn verschenen in Feminist Avant-garde: Art of the 1970s : the Sammlung Verbund Collection, Vienna, 2016. Maar dat is voor een later moment.

Het doel van feministische kunst, en dan met name het werk van de kunstenaars in de vierde categorie (artistieke activiteit als een tekstuele praktijk) die Judith Barry en Sandy Flitterman hebben onderscheiden, is toch vaak het opporren van een kritisch bewustzijn (bij toeschouwer en kunstenaar) over hoe zoiets als ‘vrouwelijkheid’ tot stand is gekomen.*

Want alleen door een kritisch begrip van ‘representatie’ kan een re-presentatie van vrouwen plaatsvinden, aldus Barry en Flitterman. Ze willen niet zomaar een definitie van ‘goede vrouwenkunst’ zien vast te stellen, omdat zo’n definitie een levendig debat over betekenissen meteen doodslaat. Het gaat ze ‘op dit historische moment’ om suggesties, niet om voorschriften.*

De passieve consument – de toeschouwer – die dé waarheid voorgeschoteld krijgt moet veranderen in een actieve deelnemer die zelf een proces van ontdekking zal doormaken en zo tot betekenissen zal komen. Een kunstwerk moet bij voorkeur een kritisch perspectief voorschotelen die het absolute betwijfelt of herziene/andere categorieën en definities van vrouwen laat zien.*

Barry en Flitterman sluiten hun essay af met de opmerking dat een theoretische benadering het dominante idee van kunst als persoonlijke expressie doorbreekt. In plaats daarvan legt deze benadering de verbinding met het sociale en het politieke, en wordt de kunstenaar verantwoordelijk voor de beelden die zij de wereld instuurt.*

*Uit: Judith Barry en Sandy Flitterman, Textual strategies: the politics of art making. In: Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.313-321.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 307 Suzanne Lacy, performance op video

Alweer videotime!

Deze performance is dus getiteld In Mourning and in Rage. In 1997 waarde er een seriemoordenaar rond in Los Angeles die vele vrouwen wurgde en dumpte langs de kant van de weg. De performance zet zich vooral af tegen de mediasensatie die deze moorden tot gevolg had en het daardoor gecreëerde klimaat van angst en bijgeloof. Het doel: een alternatieve interpretatie van de zaak geven, met een feministische analyse van geweld, en het creëren van een openbaar ritueel van woede en verdriet.

De video die in De Appel in 1978 werd getoond van Lacy was Learn Where the Meat Comes From, uit 1976. Een nogal hilarische performance waarvan een fotoreportage rest. In haar boek Leaving Art (Duke University Press, 2010) schrijft ze dat deze performance de ‘verwarrende relatie tussen het lichaam, slachtofferschap en het plegen van geweld onderzoekt’ (p.43).

En toen ontdekte ik een hele serie video’s van Lacy op vimeo. Ze zijn een paar maanden geleden geplaatst. Je vindt daar ook Learn Where the Meat Comes From.

NB. In De Appel, te Amsterdam, vonden performances plaats en waren er video’s en films te zien van 29 november 1978 tot 31 januari 1979, als onderdeel van de museumtentoonstelling Feministische Kunst Internationaal (feministische kunst internationaal, 1978, p.97). De performances zijn besproken in de afleveringen 296-303. In de komende afleveringen volgt een verzameling video’s.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 203 Het verstilde lichaam onder een bebloed laken

Foto: Susan Hol, 2019, van eigen exemplaar catalogus feministische kunst internationaal, p.49, en bewerkt/verzameld in één beeld met tekst. Kunstwerk van Susan Lacy, Rape, 1972.

Wat Rosa Lindenburg ook onder punt 2. woede over de lichamelijke geconditioneerdheid van de vrouw (zie aflevering 202) bespreekt is verkrachting. Ze noemt allereerst de schrijfsters Susan Brownmiller en Jeanne Doomen (feministische kunst internationaal, 1978, p.49).

Brownmiller is het meest bekend van haar boek Against Our Will: Men, Women and Rape (1975). Meer dan vijftien jaar later kwam de Nederlandse vertaling uit: Tegen Haar Wil. Mannen, Vrouwen en Verkrachting. Brownmiller pakt het onderwerp groot aan met een historische analyse van verkrachting aan de hand van statistieken, vele verhalen van mensen die met verkrachting te maken hadden, de psychologische wetenschap, oorlog, revolutie, boeken, films, popmuziek en analyseert dader, slachtoffer, politie en rechtssysteem.

Haar belangrijkste conclusie is dat ‘verkrachting een gevolg is van gefrustreerde machtsgevoelens bij de man’, zo vat Lindenburg het kort en bondig samen (1978, p.49).

Tot die conclusie komt ook Jeanne Doomen in haar boek Verkrachting, uitgegeven in 1976, met zeer openhartige en soms schokkende verhalen van vrouwen die verkracht of aangerand zijn. Doomen bespreekt in haar boek het feit dat de vrouw vaak de schuld krijgt en zichzelf meestal schuldig voelt. Daarnaast behandelt ze de gevoelens van angst en vernedering bij vrouwen na het machtsmisbruik, de verwerking ervan en de (niet gekregen) hulp, en het gedrag van politie en justitie.

Het onderwerp verkrachting komt natuurlijk ook bij beeldend kunstenaars aan bod. Lindenburg geeft als voorbeelden een werk van Susan Lacy, Eunice Golden, Ana Mendieta en Joan Snyder, wiens naam ook al even gevallen is in aflevering 138.

Het werk van Lacy dat Lindenburg noemt is Rape (1972, zie ook de afbeelding bij deze aflevering). Ik vind het een eenvoudig en sterk werk:  eerst een foto van een stuk papier, gevouwen tot enveloppe en verzegeld met een ronde (naar het schijnt rode) sticker waarop RAPE staat; vervolgens een foto van het verscheurde zegel, waarmee verkrachting wordt gesymboliseerd; en daarna een foto van de geopende ‘enveloppe’ met de tekst: RAPE IS (verkrachting is) | when you attempt to prosecute the rapist, and find yourself on trial instead (wanneer je de verkrachter probeert te vervolgen, maar in plaats daarvan zelf wordt aangeklaagd). (feministische kunst internationaal, 1978, p.49)

Helaas kan ik het werk niet op internet vinden en ook niet op de zeer goede site van Susan Lacy zelf: www.suzannelacy.com. Dat geldt ook voor het door Lindenburg beschreven werk van Eunice Golden. Ze noemt geen titel van het werk maar schrijft dat Golden ‘het gezicht van de verkrachter als een dreigende penis op het slachtoffer [laat] afkomen’ (1978, p.49). Als je toch enigszins een idee wilt krijgen, kijk dan hier op de prima site van Golden.

‘Het verstilde lichaam onder een bebloed laken van Ana Mendieta geeft de tragische afloop weer’, vervolgt Lindenburg (1978, p.49) en dat is dan ook het eerste en het laatste wat in de catalogus over Mendieta geschreven wordt.

Nu heb ik van en over Ana Mendieta een paar hele dikke boeken, dus ik ga iets meer aandacht aan haar besteden.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.