Aflevering 335 Feministische kunst versus ‘mannelijke kwaliteit’

Kirsten Jüstesen, Het beeldhouwwerk, 1978. Gevonden op: https://theartstack.com/artist/kirsten-justesen/sculpture-2-7.

De leden van de Stichting Vrouwen in de Beeldend Kunst (SVBK) ontwikkelen in de aanloop naar de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal ‘een groot wantrouwen’ naar elkaar (zie ook aflevering 334). De professionelere kunstenaressen hebben geen zin te investeren in de minder professionele leden, en daarnaast bekijken de kunstenaressen de kunsthistorici – die zich ook inzetten voor de verspreiding van het feministisch gedachtengoed – met argwaan. (Ingelies Vermeulen, Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.184.)

Dit wantrouwen, deze argwaan is tegen alle verwachtingen van de SVBK in. Als de professionelere kunstenaressen hun kennis en kwaliteiten niet in dienst stellen van de anderen, waar blijf je dan ‘met je feministische of emancipatorische beweging? Waar blijf je met je solidariteit?’, noteert Vermeulen uit de SVBK-notulen. (2006, p.184)

De activiteiten en belangen van beide beroepsgroepen – kunstenaars en kunsthistorici – blijken ver uit elkaar te lopen. De kunstenaars verzetten zich tegen de theoretische aanpak van de kunsthistorici. In de catalogus feministische kunst internationaal wordt het belang van solidariteit benadrukt, eventuele kwaliteitscriteria worden niet besproken. Een grote groep vrouwelijke kunstenaars vreest beoordeling op vrouw-zijn en feministische opvattingen. Zonder kwaliteitsnormen voelen ‘zij zich bedreigd in hun moeizaam veroverde status als professionele kunstenaar’, aldus Vermeulen. (2006, p.184)

Veel vrouwen blijven bij voorkeur zo ver als maar mogelijk is weg van vrouwenproblematiek in hun kunstwerken. Zij willen juist laten zien dat het werk van vrouwen zich kan meten met dat van mannen. De bevestiging van het oude vooroordeel, dat vrouwen er als hobby een beetje bij schilderen, is het schrikbeeld dat opdoemt door mogelijk gebrek aan kwaliteit in de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal. (2006, p.184)

Kunstenaars (v) krijgen dan misschien minder kansen, ze zien daar zelf geen reden in om een eigen subcultuur te beginnen. Ze willen beoordeeld worden op hun werk en niet op hun vrouw-zijn. Maar de samenstellers van de tentoonstelling willen laten zien wat zij onder feministische kunst verstaan, voor een breed publiek, om iedereen een spiegel voor te houden, een spiegel met de boodschap: wees je bewust van je eigen positie in de maatschappij en de (on)mogelijkheden voor vrouwen. (2006, p.185)

De tentoonstelling zelf heeft aan belangstelling geen gebrek. Er is ophef en rumoer, er zijn recensies in dag-, week- en maandbladen, er zijn ingezonden brieven, er zijn (soms heftige) discussies naar aanleiding van Feministische Kunst Internationaal. Honderden bezoekers per dag komen op de tentoonstelling af, mede dankzij al dat rumoer.

Maar hoe was het nou eigenlijk om op die tentoonstelling rond te lopen?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 334 Feministische kunst in een vrouwenkunsthuis?

Womanhouse (January 30 – February 28, 1972) organized by Judy Chicago and Miriam Schapiro, co-founders of the California Institute of the Arts (CalArts) Feminist Art Program. PIctured here, cover of the original exhibition catalog designed by Sheila de Bretteville. Foto gevonden op: http://www.womanhouse.net

Moeten vrouwelijke kunstenaars een eigen kunstwereld creëren en de patriarchale kunstwereld links laten liggen? Voor de SVBK-vrouwen die de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal organiseren is dat een serieuze overweging (zie aflevering 333). Zij denken dat in een eigen kunstcircuit vrouwelijke normen centraal kunnen staan.

Wat zijn dan die vrouwelijke normen?

Blijkbaar zoiets als ‘anti-hiërarchisch’ en ‘doordrongen van saamhorigheid’, want dat noteert Ingelies Vermeulen uit de notulen van de SVBK, evenals dat de SVBK-vrouwen ‘distantie van de hanerigheid’ van de mannenwereld willen. (Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.183.)

De SVBK-vrouwen halen hun inspiratie voor die ideeën uit Amerika, waar de oprichting van speciale Women’s Art Centers een feit is. Een aantal SVBK-vrouwen pleit voor het oprichten van een vrouwenkunsthuis, een plek waar alle kunst van alle vrouwelijke kunstenaars getoond kan worden, zo schrijft Vermeulen (2006, p.183).

Dit doet mij denken aan de Woman’s Building (zie aflevering 110), opgericht door Judy Chicago, en het eenjarige grootschalige samenwerkingsproject Womanhouse, Los Angeles, 1971 (zie afleveringen 145, 217, 263264, 280), waaraan studenten (v), de kunstenaars-docenten Judy Chicago en Miriam Schapiro, en een aantal plaatselijke (LA) kunstenaars (v) van naam en faam meewerken.

Maar alle mooie ideeën ten spijt vormt het criterium van kwaliteit een splijtzwam in de SVBK. Er zijn natuurlijk kunstenaars (v) die met hard werken een plek hebben veroverd in de bestaande kunstwereld. Zij voelen er niets voor om met ‘te amateuristische kunst te exposeren en zich alleen nog maar te bewegen in een aparte kunstscène’, aldus Vermeulen (2006, p.183-184).

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 326 Feministische kunst, geëngageerde kunst?

Foto uit mijn eigen exemplaar Museumtijdschrift (https://museumtijdschrift.nl/winkel/losse-nummers/museumtijdschrift-3-2019/), waarin aandacht is voor Maria Lassnig, de maker van dit schilderij Jungfrau met Stier, 1988.

De in aflevering 325 genoemde Walter Benjamin en Theodor Adorno zijn volgens Ingelies Vermeulen marxistisch links georiënteerde theoretici (Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.178).

Deze twee mannen zien voor kunst een maatschappelijke betekenis weggelegd, aldus Vermeulen. ‘In hun werk staat de rol van de geëngageerde schrijver centraal, maar hun ideeën zijn ook toepasbaar op de beeldende kunst’, schrijft ze (2006, p.178).

Vermeulen heeft haar informatie over Adorno en Benjamin uit een stuk van Hilde Heynen (1959), die momenteel hoogleraar is aan de KU Leuven, departement architectuur. Dat stuk is getiteld Ingrijpende productieverhoudingen of sublimatie van tegenstellingen. Het is verschenen in Reflect #01 Nieuw engagement, 2003, p.38-48 en gaat in op een debat uit die tijd onder architecten, kunstenaar en ontwerpers over een nieuwe vorm van engagement: actuele maatschappelijke onderwerpen meenemen in hun werk.

Alleen engagement in de inhoud van een kunstwerk is niet voldoende, zo schijnt Benjamin te hebben beweerd. Een echte geëngageerde kunstenaar moet bovendien volgens hem een andere positie kiezen in het productieproces. Het is zaak dat de kunstenaar een alternatieve werkwijze ontwikkelt om op die manier de kloof tussen kunstenaar en publiek te dichten. (2006, p.178)

Misschien is de performance wel een uitermate geschikte werkwijze om het publiek dichterbij te halen. En misschien is deze kunstvorm juist daarom (bewust of onbewust) gekozen door de vrouwen voor de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal.

Adorno waarschuwt voor al te duidelijk geëngageerde kunstenaars, omdat engagement de eigenheid van kunst zou aantasten. De bedoeling van de kunstenaar is een aspect in het gehele proces, maar bepaalt niet het hele kunstwerk. De impact van een kunstwerk op de toeschouwer wordt veroorzaakt door meer dan alleen engagement. (2006, p.178)

Zo is een kunstwerk als de Guernica van de schilder Pablo Picasso in de eerste plaats een autonoom kunstwerk, schrijft Vermeulen. Het is niet gemaakt met als eerste en enige doel om de wandaden van de Duitsers te veroordelen. Al doet het dat ook wel, omdat het kunstwerk volgens Adorno reflecteert op de gegeven werkelijkheid. (2006, p.178)

Wat betekent dit voor feministische kunst?

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 325 Feministische kunst: vormgeven aan én uitdragen van feministisch bewustzijn

Foto: Susan Hol, 2019, van eigen exemplaar catalogus feministische kunst internationaal, p.28. Georgine Schwartze, Vrouw met kruiwagen, 1898, Foto IAV, Amsterdam, Verblijfplaats onbekend.

In hun verweer op de kritiek dat de tentoongestelde kunst geen feministische kunst was (zie aflevering 324), stelden de SVBK-vrouwen dat je een bijvoeglijk naamwoord als ‘feministische’ voor kunst op meerdere manieren kunt uitleggen, zo schrijft Ingelies Vermeulen (Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.177).

1) Net als Spaanse kunst door Spanjaarden is gemaakt, zo kun je feministische kunst lezen als door feministen gemaakt.

2) Je kunt feministische kunst als stijl opvatten, net zoals bij constructivistische kunst.

3) Het bijvoeglijk naamwoord ‘feministische’ impliceert een maatschappelijke geëngageerdheid, zoals ook het geval is bij socialistische kunst.

Het laatste punt, zo laat Vermeulen weten, is hét punt geworden. En dan staat vooral de feministische uitspraak van het kunstwerk centraal, niet zozeer het feministisch engagement van de kunstenaar. Je hoeft dus geen feminist te zijn om feministisch werk te maken. ‘Feministische kunst is het vormgeven aan het feministisch bewustzijn én het uitdragen van een feministisch bewustzijn’, aldus Marlite Halbertsma (in: Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.177).

En feministische kunst onderscheid zich dan van andere door vrouwen gemaakte kunst door haar kritische, meer strijdbare en met de vrouwenbeweging geëngageerde kunst. Volgens Vermeulen zijn in het debat over engagement in de kunst de theorieën van Walter Benjamin (1892-1940, zie ook afleveringen 116-119) en Theodor Adorno (1903-1969) relevant.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 324 Neutrale kunst, Vrouwenkunst en Feministische kunst

Hanneke Dantuma, 1977. Foto gevonden op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Hanneke_Dantuma.jpg

Marlite Halbertsma en Hanneke Dantuma geven de eerste aanzetten tot een feministische kunstkritiek, zo schrijft Ingelies Vermeulen in haar artikel Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal? (2006, p.175, zie ook aflevering 323).

Wie is Hanneke Dantuma? De vrouw op de foto bij deze aflevering. Verder heb ik geen idee, die foto is alles wat ik heb kunnen vinden. Marlite Halbertsma is een ‘oude bekende’ in dit feuilleton.

Halbertsma en Dantuma stellen in 1977 dat er drie soorten kunst van vrouwen bestaat, namelijk neutrale kunst, vrouwenkunst en feministische kunst. De neutrale kunst omvat dan natuurlijk het mannenconcept, want kunst gemaakt door mannen was de standaard. Vrouwen die zich aanpasten aan die standaard maakten ‘neutrale kunst’. (2006, p.175)

Vrouwenkunst heeft vooral de persoonlijke belevingswereld als onderwerp. Deze kunstenaressen maken gebruik van het eigen lichaam, ervaringen met geboorte en het moederschap. Feministische kunst kan alleen die titel krijgen als het feministisch engagement direct herkenbaar is. Deze kunst moet wel visionair en agressief zijn, of als zodanig overkomen, omdat het een verandering van de status quo beoogt. (2006, p.175-176)

Eenmaal lekker bezig, formuleren deze vrouwen meteen het einddoel van het feminisme: een maatschappij waarin sociale en culturele ongelijkheid is opgeheven en ieder individu zich onbelemmerd kan ontplooien. (2006, p.176) Ik zou zeggen: hesjtek Goeie! Dat we dit anno 2019 nog niet gerealiseerd hebben … pffft.

Maar wat nu te denken van de conclusie van Ella Reitsma in aflevering 320. Zij zag op de tentoonstelling vele goede en minder goede stijlen en technieken, maar geen feministische kunst, alleen kunst van vrouwen waarin bepaalde vrouwenproblemen worden belicht.

De SVBK-vrouwen hadden een verweer op deze kritiek.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 323 Feministische kunst: té persoonlijk?

Deze foto komt van: https://www.groene.nl/artikel/het-paradijs-breekt-nooit-aan, een artikel van Marja Vuijsje, verschenen op 6 december 2017 in de Groene Amsterdammer, nr. 49, over Joke Smits boek Het onbehagen bij de vrouw.

De kritieken in de media op de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal waren volgens Ingelies Vermeulen vooral gericht tegen de te letterlijke verbeelding van de feministische boodschap. Verder vonden veel recensenten de kwaliteit van het werk matig. (Ingelies Vermeulen, Feministische kunst een (on)haalbaar ideaal?, 2006, p.175, zie ook aflevering 322).

Vermeulen verbindt daar een conclusie aan: ‘Blijkbaar had de pers er veel moeite mee dat vrouwen hun persoonlijke leven verbeeldden en daarmee de museale wereld betraden.’ (2006, p.175) Daar kan ze natuurlijk zomaar gelijk in hebben, maar is dat ook een correcte conclusie? Ging de feministische kunst over persoonlijke levens of ging het over sociaal-maatschappelijke kwesties? En waren dat soort kwesties wel zo vreemd in musea?

Verder schrijft Vermeulen dat niet alleen kunstcritici moeite hadden met de tentoonstelling, maar dat ook veel vrouwelijke kunstenaars niets zagen in het begrip ‘feministische kunst’. (2006, p. 175) Betekent dit dan dat je deze vrouwelijke kunstenaars over één kam kunt scheren met de kunstcritici? Vonden zij precies hetzelfde van het werk van de kunstenaars die deelnamen aan de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal?

Uit alle commotie rondom de tentoonstelling heeft Vermeulen drie onderwerpen gedestilleerd die steeds weer aan de orde kwamen: ‘het al dan niet bestaan van zoiets als ‘feministische kunst’; kritiek op het geëngageerde karakter van de tentoonstelling; de vraag of het werk wel voldoende kwaliteit had om de toeschouwer te verleiden. (2006, p.175)

Zodra de term ‘feministische kunst’ was uitgesproken, begon de discussie erover…

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 322 Feministische kunst ‘gelukt’

Susan Hol, collage #5, 16062019. Zie voor meer collages https://www.instagram.com/suusjeantjenaatje/.

De SVBK-vrouwen kwamen tot een indeling van de tentoonstelling die de kijker bewust moest maken van vastgeroeste patronen tussen man en vrouw. Daarnaast moesten er voorbeelden voor verandering aangedragen worden. (Ingelies Vermeulen, 2006, p.171, zie ook aflevering 321).

Die indeling is eerder ter sprake gekomen in dit feuilleton, het zijn de vijf thema’s die in deel 5 besproken worden:

  • bewustwording van en verzet tegen stereotype rolpatronen van mannen en vrouwen;
  • herwaardering van creatieve uitingen van vrouwen in het verleden en in andere culturen;
  • vrouwelijke seksualiteit in de feministische kunst;
  • zoeken naar inspirerende voorbeelden van vrouwen uit heden en verleden, die laten zien dat een vrouw meer en anders kan zijn dan de gangbare clichés vrouwen graag doen geloven;
  • samenwerking tussen feministische kunstenaressen onderling en tussen de feministische kunstenares en haar vrouwenpubliek (zie ook aflevering 106).

Er is aparte aandacht voor de nieuwe vormen van kunst die nog niet in de greep zijn van de mannelijke waarden en normen, zoals video en performance, omdat veel vrouwen hiernaar grijpen.

De media besteden veel aandacht aan de tentoonstelling. Kunstschrift komt met een themanummer over vrouwelijke kunstenaars, in Museumjournaal is het hele jaar veel aandacht voor feministische kunst. Intermediair, Vrij Nederland, De Nieuwe Linie en Opzij hebben ook aandacht voor feministische kunst. De NOS zorgt voor een filmreportage en laat vier deelnemende kunstenaressen uitvoerig aan het woord. (2006, p.175)

Na de opening van de tentoonstelling komt het NRC Handelsblad met de meest negatieve recensie, aldus Vermeulen. Een zekere M.M.M. Vos, Marcel, blijkt, na enig zoeken op internet, noemt de tentoonstelling ‘beschamend’ en ‘beledigend voor iedere vrouw die serieus in de kunst werkzaam is of was’. ‘De Haagse tentoonstelling is een complete ramp’, gaat hij verder. ‘De artistieke stormloop op het gehate patriarchaat eindigt in een moeras van prietpraat en onbenulligheid.’ (In: 2006, p. 175)

De meest positieve recensies kwamen van het Algemeen Dagblad, de recensent zag veel humor en vrijgevigheid, en de Volkskrant, met een recensent die feministische kunst gelukt vond.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 321 Feministische kunst: avant-garde stroming 20e eeuw

Foto: Susan Hol, 2019.

De oprichters van de Stichting Vrouwen in de Beeldend Kunst (SVBK) hadden de hoop om via beeldende kunst de wereld te verbeteren, en dan vooral de positie van de vrouw. Er was een geloof in de kracht en de macht van de verbeelding, wat voor die jaren zeventig van de vorige eeuw zo kenmerkend is, aldus Ingelies Vermeulen (2006, p.170, zie ook aflevering 320).

Bij dat geloof in de kracht en de macht van de verbeelding past heel goed het visionaire karakter van de beeldende kunst en precies dat kan verklaren waarom juist kunstenaressen en vrouwelijke kunsthistorici zich organiseerden (zie ook aflevering 320). De tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal was een eerste grote kans van de SVBK om het werk van vrouwelijke kunstenaars zichtbaar te maken. Bovendien kon de tentoonstelling leiden tot een grotere emancipatie van vrouwelijke kunstenaars. (2006, p.170-171)

De opkomst van de vrouwenbeweging en de bewustzijnsverandering die daardoor op grote schaal plaatsvond, zorgden ervoor dat op veel plaatsen tegelijkertijd nieuwe feministische kunstvormen ontstonden. De SVBK-vrouwen wilden dit proces signaleren én een overzicht bieden van de meest karakteristieke uitingen van die feministische kunstvormen. Er moest discussie komen over vrouwen en kunst, de plek van de kunstenares in de kunsten, en de betekenis van de beeldende kunst als communicatiemiddel binnen en buiten de vrouwenbeweging. (Marlite Halbertsma (in dit feuilleton al menigmaal aan bod geweest, te beginnen bij aflevering 96), in: 2006, p.171.)

‘In het verlangen om de scheidslijn tussen kunst en niet-kunst te verkleinen, kunst deel te laten uitmaken van het alledaagse leven en het grote publiek te willen aanspreken, vertoont de opzet van de tentoonstelling overeenkomsten met andere avant-garde stromingen van de twintigste eeuw.’ (Riet van der Linden, in: 2006, p.171)

Binnen de SVBK werd veel gediscussieerd over de opbouw en visie van de tentoonstelling. Een andere grote vraag was welke kunstenaars (v) er te zien zouden moeten zijn. Een aantal belangrijke feministische items, zoals abortus, verkrachting en gelijke lonen, werden als eerste belangrijke tentoonstellingsonderwerpen overwogen. Uiteindelijk, na overleg met buitenlandse vrouwenorganisaties, tijdschriften en vrouwenhuizen, concludeerde de SVBK-vrouwen dat het feministisch bewustwordingsproces de nadruk moest krijgen.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.