Aflevering 464 Vrouwen vredesbeweging ontlokt een storm aan creativiteit

Memories of a Protest, Greenham quilt. Gevonden op: https://lacuna.org.uk/protest/memories-of-a-protest/.

Een van de meest dringende kwesties voor kunstenaars die betrokken zijn bij feminisme, aldus Roszika Parker en Griselda Pollock, is de noodzaak om effectieve verbanden te leggen tussen de kunstpraktijk en de politieke prioriteiten van de vrouwenbeweging.*

In de vroege jaren 1980 ontstond de grootste feministische massacampagne, namelijk acties georganiseerd door de vrouwen vredesbeweging (zie aflevering 463). Deze massacampagne was gericht tegen kernwapens. In Groot-Brittannië richtten vrouwen vredeskampen op om een concrete en symbolische aanwezigheid te organiseren op de luchtmachtbasis waar Amerikaanse kruisraketten waren ondergebracht (Greenham Common, Newbery, Berkshire).*

Wat heeft dit met kunst te maken?

Deze campagne van de vredesbeweging maakt een breed scala aan creativiteit los. Vrouwen combineren op esthetische wijze de politieke actie en hun bezorgdheid over het leven, de ecologie en vrede.*

Parker en Pollock noemen een aantal acties in het vredeskamp: het weven van grote webben over de hekken van de basis, het maken van een menselijke ketting door elkaar de hand te geven rondom de basis, het plaatsen van kinderkleding en foto’s op de hekken. Daarnaast is er een enorme groei in of opleving van het maken van banieren. Vrouwen integreren in de banieren de tradities van de textielkunst met hun ambities om een positief protest tegen de nucleaire dreiging zichtbaar te maken.*

Nu was het maken van een positief protest nog niet zo gemakkelijk, weten ook vrouwen in de samenwerkingsgroep Sister Seven.*

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 463 Dominantie witte, heteroseksuele, middenklasse definitie van onderdrukking

Lubaina Himid, We Will Be, 1983. Gevonden op: https://lubainahimid.uk/portfolio/black-women-time-now/. Himid heeft NU t/m 23 februari een tentoonstelling in het Frans Hals Museum (Haarlem), zie: https://www.franshalsmuseum.nl/nl/event/lubaina-himid/. Sarah van Binsbergen schreef de (wat zure) recensie in de Volkskrant: https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/in-het-frans-hals-museum-gaan-de-werken-van-lubaina-himid-nergens-echt-leven~b43ed69d/.

Tegen de tijd dat de jaren 1980 zijn bereikt, laten zwarte vrouwen, lesbische vrouwen, arbeidersvrouwen, joodse vrouwen steeds luider hun stem horen. Zij laten terecht weten, aldus Roszika Parker en Griselda Pollock, dat hun positie in een racistische en seksistische samenleving, met de dominantie van een witte, heteroseksuele, middenklasse, voor hen vrij specifieke vormen van onderdrukking geeft (zie ook aflevering 462).*

Diverse tentoonstellingen met vrouwelijke kunstenaars beginnen de solidariteit en het zelfbewustzijn van bepaalde groepen vrouwen weer te geven. Zo is er in december 1981 de tentoonstelling Four Indian Women Artists. In 1982 wordt Between Two Cultures gepresenteerd, een tentoonstelling die het thema van Four Indian Women Artists verder uitwerkt: leven tussen twee culturen. In 1983 volgen de tentoonstellingen Nova Mulher – Contemporary Women Artists Living in Brazil and Europe; Five Black Women; Black Woman Time Now. In 1985 is er de expo The Thin Black Line.*

Tijdens het festival In the Pink, in 1983, is er de tentoonstelling Artists Who Happen to be Lesbian or Gay. En dan volgt er de enorme groepstentoonstelling Women’s Work, met werk van vrouwen met uiteenlopende achtergronden, kleur, leeftijd, scholing en ervaring. Er is een enorme variatie in werk en technieken, van borduren, beeldhouwen en schilderen, tot video, performance en fotografie.*

Sommige kunstenaars pakken feministische kwesties aan in zowel de inhoud als de vorm van hun werk. Anderen richten zich, onder invloed van feministische erkenning van het belang en de specificiteit van de ‘gender-stem’, vanuit de eigen positie op bepaalde onderwerpen. In die tijd is de vrouwen vredesbeweging op volle sterkte en dat is terug te zien in de vele kunstwerken die de nucleaire dreiging als onderwerp hebben.*

Over de vrouwen vredesbeweging gesproken, het zorgt voor een uitbarsting van de meest uiteenlopende vormen van creativiteit.*

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 462 Uiterst belangrijke krachten: toevallige omstandigheden en historisch erfgoed

Frida Kahlo, La Cène (Het Avondmaal), date? Gevonden op: https://www.rtbf.be/culture/litterature/detail_frida-kahlo-sexe-communisme-et-3eme-art?id=8945315.

De organisatoren van de expo Frida Kahlo and Tina Modotti, Laura Mulvey en Peter Wollen, zijn niet zo geïnteresseerd in het feit dat beide kunstenaars vrouw zijn. Roszika Parker en Griselda Pollock ontlenen deze en de hiernavolgende info uit het artikel van Mulvey en Wollen Women, Art and Politics, dat is opgenomen in de catalogus bij de tentoonstelling. (Zie ook de afleveringen 459-461.)

Natuurlijk speelt het vrouw-zijn in het werk van Frida Kahlo en Tina Modotti heus wel een rol, maar veel belangrijker is volgens Mulvey en Wollen dat hun bewuste beslissingen over de eigen artistieke houding slechts in beperkte mate het resultaat zijn van een bewuste, controleerbare keuze. Ofwel, met andere woorden, toevallige omstandigheden spelen een veel grotere rol, net als het historisch erfgoed. De relatie tussen deze twee uiterst belangrijke krachten omschrijven Mulvey en Wollen als de relatie tussen het noodzakelijke en het toevallige.*

Volgens hen is het verschil tussen een Italiaanse immigrant uit de arbeidersklasse die naar Californië is verkast (Tina Modotti) en een Mexicaanse burgerlijke intellectueel (Frida Kahlo) van groot belang. Deze sociaalhistorische omstandigheden dragen bij aan de houding van de kunstenaars, aldus Mulvey en Wollen. Voor Kahlo betekent dit het verlangen om zichzelf en haar gekoloniseerde culturele wortels te verkennen door middel van haar kunst. Voor Modotti betekent dit het verlangen om de omstandigheden van uitbuiting en onderdrukking die ze om zich heen ziet te veranderen, en zich vervolgens te wijden aan de internationale arbeidersklassenbeweging.*

Het belang van het definiëren en analyseren van de verschillen tussen vrouwen kenmerkt niet alleen de duotentoonstelling met werk van Frida Kahlo en Tina Modotti, maar ook de hedendaagse feministische tentoonstellingen uit de vroege jaren 1980, aldus Parker en Pollock. In de jaren 1970, toen vrouwen juist en vooral samen hun werk tentoonstelden, ging het om een stevige vastberadenheid om barrières van ras en klasse te overbruggen, om erkenning van de onderdrukking van vrouwen.*

In die jaren 1970 was het noodzakelijk voor vrouwen om elkaar op te zoeken, trots te zijn om in elkaars gezelschap te exposeren, een politiek statement neer te zetten. Maar in de loop van het decennium wordt duidelijk dat het idee van de gezamenlijk gevoelde onderdrukking juist ruimte geeft aan de dominantie van een witte, heteroseksuele, middenklasse definitie van die onderdrukking.*

Eh, hoe zit dat dan?

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 461 Expo ondermijnt idee van herkenbare categorie ‘vrouwenkunst’

Frida Kahlo & Tina Modotti, Exhibition guide, catalogue and poster. The exhibition guide and poster were both printed using red and green: overprinted these gave a black, and accounts for the slightly strange look of the off-black reproductions. The catalogue was one of the last of the letterpress printing era. Client: Whitechapel Art Gallery. Date: 1982. Gevonden op: https://www.richardhollis.com/public-galleries/frieda-tina/.

Waarom zou het tegelijkertijd exposeren van werk van een schilder en een fotograaf, tijdens de expo Frida Kahlo and Tina Modotti, níet de problemen geven waar andere tentoonstellingen met werk van vrouwelijke kunstenaars wél last van hebben (zie aflevering 460)?

Stel dat je alleen het werk van één vrouw zou exposeren, opperen Roszika Parker en Griselda Pollock. Het grote nadeel daarvan is dat je dan zomaar het idee kunt bevestigen dat vrouwen die slagen als kunstenaar, op mysterieuze wijze verschillen van ‘gewone’ vrouwen, en dat zij geïsoleerd werken, onder omstandigheden die alleen voor hen gelden.* Zie over dat isolement bijvoorbeeld aflevering 343 Het probleem van isolement en het vervolg daarop in aflevering 344.

Het andere uiterste is om zonder onderscheid werk van een verzameling vrouwelijke kunstenaars te laten zien. Volgens Parker en Pollock krijg je dan het idee dat hun gedeelde biologie de doorslaggevende factor in hun kunst is en de echte verschillen tussen vrouwen niet aan bod komen.*

De tentoonstelling Frida Kahlo and Tina Modotti ondermijnt in feite het idee dat er een herkenbare categorie ‘vrouwenkunst’ bestaat, en dat zoiets als ‘vrouwenkunst’ alles is wat vrouwelijke kunstenaars delen, aldus Parker en Pollock. Deze twee kunstenaars, Kahlo en Modotti, zijn opmerkelijk vanwege iets wat totaal buiten het stempel ‘vrouwenkunst’ ligt (of erbovenuit stijgt?), namelijk hoe zij zich verhouden tot een bepaald gebied dat zij gemeenschappelijk hebben. De organisatoren Laura Mulvey en Peter Wollen (zie aflevering 459) bakenen dat gebied af als de Mexicaanse revolutie en de Mexicaanse kunstrenaissance.*

De verschillende achtergronden van Frida Kahlo and Tina Modotti worden in de catalogus bij de tentoonstelling vergeleken en tegen elkaar afgezet. Hun achtergronden worden door diverse ogen bekeken in essays als Women, Art and PoliticsRevolution and RenaissanceThe Interior and the ExteriorThe Discourse of the Body.*

Het werk dat Kahlo en Modotti hebben gemaakt, zo schrijven Parker en Pollock, is wel zichtbaar beïnvloed door eigen ervaringen in hun (vrouwen)leven (bij Modotti soms minder dan Kahlo). Toch is de houding van de twee kunstenaars heel verschillend.* Organisatoren Mulvey en Wollen hebben daarover zo hun eigen ideeën…

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 460 Feministische tentoonstelling: Frida Kahlo en Tina Modotti

Een foto door Tina Modotti van Frida Kahlo. Foto gevonden via de zoektermen ‘frida kahlo tina modotti’ op Google.

Op de tentoonstelling Frida Kahlo and Tina Modotti (zie ook aflevering 459) is werk te zien van, jawel:

  • Frida Kahlo (1907-1954), Mexicaans kunstschilder en inmiddels behoorlijk bekend. Klik op haar naam voor een link naar een (Nederlandstalige) biografie van deze schilder.
  • Tina Modotti (1896-1942, klik op haar naam voor een Engelstalige biografie), een Italiaans-Mexicaanse fotograaf, maar ook acteur en activist.

Op artnet vind ik dat Modotti’s composities en haar gebruik van schaduw in haar foto’s bijzonder zijn. ‘Haar meest beroemde afbeeldingen legden het milieu van Mexico-Stad vast tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, inclusief portretten van kunstenaars en intellectuelen, zoals Frida Kahlo en haar echtgenoot Diego Rivera’ (artnet).

Dat is dan dus meteen duidelijk, de twee kunstenaars kenden elkaar.

Volgens artnet emigreerde Modotti ‘naar de Verenigde Staten om in 1913 bij haar vader in San Francisco te wonen’. Acteren doet ze in de vroege jaren 1920 in Los Angeles. Ze ontmoet in de artistieke kringen fotograaf Edward Weston en vertrekt in 1923 met hem naar Mexico City. Ze richten bij aankomst een fotostudio op en sluiten zich vervolgens aan bij de Communistische Partij. (artnet)

Weston keert later terug naar zijn vrouw in Californië, Modotti blijft in Mexico en raakt steeds meer betrokken bij radicale politiek. Ze wordt in 1931 verbannen, stopt met fotografie en keert in 1939 naar Mexico terug onder een valse naam. In 1942 overlijdt ze in Mexico City, Mexico. (artnet)

Op artnet is een citaat van Modotti over fotografie te vinden. Ze heeft ooit gezegd: ‘Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen goede en slechte fotografie. Met goed wordt de fotografie bedoeld die alle beperkingen accepteert die inherent zijn aan de fotografische techniek en profiteert van de mogelijkheden en kenmerken die het medium biedt. Met slechte fotografie wordt bedoeld datgene wat je kunt doen, met bij wijze van spreken een soort minderwaardigheidscomplex, zonder waardering voor wat fotografie zelf biedt.’ (artnet)

Het besluit om tijdens de expo Frida Kahlo and Tina Modotti tegelijkertijd werk van een fotograaf en een schilder, beiden werkzaam in Mexico, ten toon te stellen, omzeilt volgens Parker en Pollock de problemen van de andere tentoonstellingen met werk van vrouwelijke kunstenaars.*

Hoe zit dat?

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 459 Volwaardige tentoonstelling op basis van feministische theorie

Tina Modotti, Femme avec un drapeau, Mexico, 1928 (Woman with Flag, Mexico City, 1928). Gevonden op: https://www.meisterdrucke.fr/fine-art-prints/Tina-Modotti/290149/Femme-avec-un-drapeau,-Mexico,-1928.html.

Een ander deel van de tentoonstelling The Women’s Art Show 1550-1970 is volgens Roszika Parker en Griselda Pollock een stuk interessanter (zie ook aflevering 458).*

Dat deel gaat over de negentiende-eeuwse kunst en is gebaseerd op feministische wetenschap. Het laat de diversiteit zien in het werk van kunstenaars (v). Het biedt ook meer inzicht in hoe de individuele achtergronden van vrouwen raakvlakken vertonen met de specifieke omstandigheden van de Britse kunstpraktijk uit de negentiende eeuw, met als resultaat een opvallende en heterogene verzameling werk.*

In het deel van de tentoonstelling The Women’s Art Show 1550-1970 met werk uit de twintigste eeuw, is feminisme een opvallende afwezige, schrijven Parker en Pollock. Volgens hen is dat een intellectuele en esthetische verarming van de tentoonstelling.*

Een andere tentoonstelling in datzelfde jaar 1982, heeft deze nalatigheid niet. Naast de mogelijkheid om je kennis te vergroten over vrouwelijke kunstenaars, wordt er op die tentoonstelling alles aan gedaan om de manier waarop vrouwelijke kunstenaars worden gezien en hoe hun werk wordt begrepen te veranderen.*

Het is een tentoonstelling die volgens Parker en Pollock laat zien hoe je enorme winst kan behalen als een expo niet simpelweg geïnspireerd is door feministisch onderzoek, maar gestalte krijgt op basis van de feministische theorie.*

Welke tentoonstelling is dat dan?

Het gaat om de expo Frida Kahlo and Tina Modotti, georganiseerd door Laura Mulvey en Peter Wollen, tentoongesteld in Londen en later in Duitsland en Amerika.*

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.

Aflevering 458 Lange feministische strijd werpt vruchten af, maar …

Gunta Stölzl (1897-1983), Design for a runner, 12×4.8cm, 1923, Bauhaus-Archiv, Berlin. Image source: Gunta Stölzl Foundation. Meer info over deze Bauhaus-textiel-vrouw: https://www.textileartist.org/textile-artist-gunta-stolzl-1897-1983. Foto gevonden op: https://2016kingscliffgreendesign.wordpress.com/2016/03/02/gunta-sholzl/.

Terwijl de tentoonstelling Quilting, Patchwork and Appliqué: 1700-1982, georganiseerd door June Freeman (zie aflevering 456-457), rondtoert, komt er in 1983 een tentoonstelling die volgens Roszika Parker en Griselda Pollock wél goed feministisch textielwerk laat zien: Women and Textiles – Their Lives and Their Work.*

Deze tentoonstelling is in samenwerking met een conferentie georganiseerd. Centraal staat het onderzoek naar hoe vrouwen uit verschillende klassenposities zich verhouden tot textiel, en of er een relatie is met de verschillende technieken. Ook hier is het doel om het werk van vrouwen uit de privésfeer te halen en zichtbaar te maken in de publieke sfeer, om van het persoonlijke het politieke te laten zien, en om het aloude ambacht van vrouwen als kunst te beschouwen (zie afleveringen 448-454).*

Een andere enorm historische tentoonstelling vindt plaats in 1982: The Women’s Art Show 1550-1970, maar heeft ook een wat ambivalente houding over het feminisme. Enerzijds is er eindelijk, een decennium na het begin van het feministische kunsthistorische werk, een historische tentoonstelling met vrouwelijke schilders. Anderzijds zijn er twijfels over de hele onderneming. In de catalogus schrijft Jennifer Fletcher: ‘Ik schreef dit stuk in opdracht, niet uit passie, en met drieduizend woorden voor driehonderd jaar weet ik niet eens zeker of ik een geldig kunsthistorisch onderwerp heb’.*

Parker en Pollock hebben de tentoonstelling bezocht en zijn in ieder geval blij dat ze een aantal werken e i n d e l i j k in het echt hebben kunnen zien. Tot dan toe hebben ze het steeds met reproducties moeten doen of helemaal zonder beeld, met alleen maar verhalen over de schilderijen. De lange feministische strijd voor de erkenning van vrouwelijke kunstenaars uit het verleden had zijn vruchten afgeworpen, maar erkenning was niet de enige eis.*

De bedoeling was nou juist om de hele categorie ‘vrouwelijke kunstenaar’ te deconstrueren (te ontleden, vooronderstellingen (in teksten) te laten zien) en aan te tonen dat de kunst van vrouwen niet bepaald is door hun biologie maar door hun specifieke historische, sociale en artistieke omstandigheden. Door vrouwelijke kunstenaars door de eeuwen heen samen te brengen, ondersteunt The Women’s Art Show 1550-1970 alleen maar de kunsthistorische gewoonte om het werk van vrouwen weg te schuiven onder de stereotype en denigrerende categorie ‘vrouwelijke kunstenaars’, aldus Parker en Pollock.*

*Uit het boek Framing Feminism, Art and the Women’s Movement 1970-85. Eds. Roszika Parker en Griselda Pollock, Pandora Press, Londen, 1987, pp.3-78.

De komende tijd zal ik in de vorm van een feuilleton de lezer meenemen in mijn zoektocht. De zoektocht naar wat? Iets met kunst, performance, Abramović, feminisme, esthetica, filosofie. Dat wordt in de loop van de tijd duidelijk. Inhoudsopgave Feuilleton Abramović, met links per aflevering.